حقوق بشر و پیامبر اسلام ﷺ
در وجود پیامبر اسلام ﷺ، تمام کمالات انسانی که میتوان تصور کرد، جمع هستند. شاعر چقدر خوب گفته است:
حسن یوسف دم عیسی ید بیضا داری
آنچه خوبان همه دارند، تو تنها داری
این مبالغه نیست. سرور عالم برای انسانیت آنچنان انسان عظیمی هستند که از هر بعدی که ایشان رانگاه کنید، کمال مجسمند. بنابراین آدم در تنگنا قرار میگیرد که از سیره پاک ایشان کدام جنبه را بیان کند.
ز فرق تا بقدم، هر کجا که مینگرم
کرشمه دامن دل میکشد، که جا اینجا است
حضرت پیامبر ﷺ درباره حقوق انسانی چه رهنمودها آوردند. به مناسبت اوضاع امروزی جهان، این موضوع خیلی مهم است. چون در سراسر ادیان، این بحث داغ است که با نفوذ اسلام، عملاً حقوق انسانی خدشه دار میشوند و تبلیغات میکنند که اولین بار تصور رعایت حقوق انسانی از ایوان های اروپا بلند شد. و اولین افرادی که به انسان حقوق دادند، اهل مغرب هستند. و تعالیمی که رسول اکرم ﷺ آوردند، در آن نعوذ بالله هیچ تصوری از حقوق انسانی نیست. حالا این سوال بوجود میآید که آیا در اسلام چیزی به نام تصور جامعی از حقوق انسانی در تعالیم پیامبر اکرم ﷺ وجود دارد یا خیر؟ خدای متعال در قرآن کریم درباره حضرت محمد ﷺ میفرماید: لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ یعنی پیامبر اکرم ﷺ از لحاظ اسوه و الگو در جهان بهترین هستند. اگر به سیرهی ایشان نگاهی شود، کل زندگی ایشان در ادای حقوق مردم و در توصیه به ادای حقوق مردم گذشته است. ایشان تأکید داشتند که حقوق همه انسانها ادا شود، مثلا حقوق خانواده، همسایه، مسافر، خادم، زن، مرد، مهمان، میزبان، مسلمان، غیر مسلمان، دوست، دشمن، کودکان، جوانان، و پیران و غیره. در این رابطه، چند پژوهش از سیرهی ایشان را ملاحظه کنید. معاشرت رسول اکرم نمونه بارزی از رحمت و رأفت با خانواده و دوستان بود. ایشان فرمودند: “بهترین شما کسی است که برای خانوادهاش بهتر باشد، و من از همه شما برای خانوادهام بهترم، چون با آنها به نیکی برخورد میکنم.” رسول اکرم ﷺ نه تنها تا حد امکان نیازهای خانوادهاش را تأمین میکردند بلکه از آنان بیشتر از ذات خود مراقبت مینمودند. ایشان بیشتر اوقات در صورت نبود غذا روزه میگرفتند؛ روزی بر ایشان آمد که به سبب گرسنگی شدید سنگ روی شکم میبستند، اما از همسران بیشتر از ذات خود مراقبت میکردند و برای تأمین نیازهای شان تلاش میکردند. در خانه بدون هیچ تعارفی با خوشی و شادی زندگی میکردند. گاهی برای همسران قصه و داستان نیز تعریف میکردند و با آنان با اکرام و احترام برخورد میکردند. حضرت محمد ﷺ در مورد نیازها و احساسات اصحاب خود خیلی حساس بودند. از وضعیت آنها خبر میداشتند و هیچگاه دوست نداشتند که علیه کسی به سخنان یکطرفه گوش دهند و میفرمودند: “بگذارید سینه من برای اصحابم صاف باشد.”
وقتی برخی از اصحاب چیزی برای خوردن نمیداشتند، آنان را به خانهی خود میبردند و از آنان پذیرایی میکردند یا اصحاب را تحریض مینمودند که برای آنان غذا تهیه کنند. وقتی فردی از اصحاب مریض میشد، به عیادتش میرفتند. حتی برای احوال پرسی خدمتکار یهودی خود به خانه وی تشریف بردند. موقع عیادت دست روی سر مریض میکشیدند و برای شفای وی دعا میکردند. به اصحاب خود توجه خاصی میکردند. اگر کسی را در راه میدیدند، برای دیدار با او میایستادند و تا وقتی که وی خودش اجازه نمیگرفت، نمیرفتند. هنگامی که به کسی دست میدادند، تا وقتی که وی خودش دستشان را رها نکند، دستشان را رها نمیکردند. به هنگام دریافت هدایا از اصحاب خود تشکر و قدردانی میکردند. هدیه شیر و عطر را هیچ وقت رد نمیکردند و در عوض آن هدیه بهتری عطا میکردند. آنحضرت ﷺ بدون هیچ تبعیض، دعوت غذای عامه مسلمین را نیز قبول میکردند. و در مراسم تشییع جنازه و خاکسپاری اصحاب خود شرکت میکردند. به هنگام بنای مسجد نبوی، با اصحاب آجرها را بر میداشتند و موقع غزوه احزاب در کندن خندق شرکت کردند و خاک برداری کردند. آن حضرت ﷺ با خادمان خود با نیکی رفتار میکرد. حضرت انس رضی الله بیان میکنند که تا ده سال من به حضرت رسول اکرم ﷺ خدمت کردم، اما ایشان هیچ وقت به من به درشتی خطاب نکردند و از چیزی یا امری منع نکردند. در مورد اخلاق پیامبر ﷺ، گواهی حضرت خدیجه که ایشان پس از رفاقت پانزده سال دادند، بسیار عظیم الشان است. ایشان فرمودند: حضرت پیامبر ﷺ فردی هستند که صله رحم میکنند و مشکلات دیگران را حل میکنند، اخلاق گم شده را باز در جهان احیا میکنند، مهماننواز هستند، و کسانی که متحمل مصایب و مشکلات در راه اسلام میشوند، یاری شان میکنند. لذا خداوند متعال انسانی مثل ایشان را ضایع نخواهد کرد. حضرت پیامبر ﷺ در چنان دورانی جاهلیت مبعوث شدند که هر نوع حقوق انسانی پایمال میشد. وضعیت حقوق فرزندان و کودکان این بود که به سبب فقر و نداری برخی پیش از تولد کشته میشدند، و در بعضی از قبایل رسم بود که دختران را زنده به گور میکردند. حضرت رسول اکرمﷺ آمدند و به این انسانها حق زندگی دادند. بلکه نه تنها به آنها حق زندگی دادند، بلکه دستور دادند که به فرزندان خود احترام بگذارید و آنها را خوب تربیت کنید. نمونهی پیامبر اکرم ﷺ این بود که هیچ وقت کودکان را به خاطر تربیت تنبیه نمیکردند. بلکه با محبت و و دعا آنها را تربیت مینمودند. همیشه برای تربیت بچهها دعا میکردند که: “ای خدا! من به آنها محبت میکنم، تو هم به آنها محبت کن.” حضرت عبد الله بن مسعود بیان میکند که هنگامی که اسیران از منطقهای نزد حضرت پیامبر ﷺ آورده میشدند، آنها را به یک خانواده میسپردند تا فرزندان آنها از هم جدا نشوند. حضرت عائشه بیان میکنند که هیچ کسی بیشتر از حضرت فاطمه در شمایل و خصایل به حضرت پیامبر ﷺ شباهت نداشت. هنگامی که حضرت فاطمه در خدمت حضرت پیامبر ﷺ حاضر میشد، حضرت پیامبر ﷺ میایستادند و حضرت فاطمه با مهر و محبت دست ایشان را میگرفت و میبوسید، و آن حضرت را کنار خود مینشاند. دعوا بر سر حقوق مرد و زن بسیار قدیمی است. بانی اسلام، حضرت محمد ﷺ، نه تنها در این خصوص تعلیمی مبنی بر کمال عدل و انصاف دادند، بلکه در عمل بهترین نمونه از آن را ارائه کردند و فرمودند: “بهترین شما کسی است که برای خانوادهاش بهتر باشد، و من از همه شما برای خانوادهام بهترم چون با نیکی برخورد میکنم.” جامعه انسانی نام مجموعهای است که بدون رابطه و ارتباطاتِ افراد با همدیگر نمیتواند وجود داشته باشد. اگر هر انسان حق افراد جامعه خود را ادا کند، هیچ فتنه و فسادی به پا نخواهد شد و دنیا مملو از صلح و امنیت خواهد گشت. رسول اکرم ﷺ کمترین حق یک برادر مسلمان این بیان فرمودند که مومن کسی است که توسط او، افراد دیگر در امنیت باشند و مسلمان اوست که مسلمانان دیگر از شر زبان و دست او محفوظ باشند. آنحضرت ﷺ با قرار دادن برخی حقوق یک مومن بر مومن دیگر فرمودند: هر مومنی بر مومن دیگر بعضی حقوق دارد، مثلا وقتی او مریض باشد عیادتش کند، وقتی فوت شود در مراسم خاکسپاری او شرکت کند، وقتی صدا کند، وی را پاسخ دهد، وقتی با او دیدار کند، وی را سلام کند وقتی عطسه کند، برایش دعا کند، و در غیاب وی خیرخواه او باشد. رسول اکرم ﷺ عواطف دوستان را بسیار رعایت میکردند. میفرمودند وقتی سه دوست با هم جمع باشند، نباید دو نفر جداگانه با هم زمزمه کنند، چون با این روش نفر سوم آزرده میشود. محسن انسانیت پیامبر اکرم ﷺ انسانیت را از طوقهایی رهایی داد که یکی از آنها، طوق بردگی است، ایشان جهت ازبین بردن بردگی اعلام کردند که: “نمی توان کسی را اسیر کرد مگر این که جنگ خونریز به پاشود و دشمنتان افراد شما را اسیر کند.” در این شرایط اگر افرادی اسیر شده به بردگی گرفته شوند، جهت آزادی آنان حضرت پیامبر ﷺ چندین راه را تعریف کردند، یکی اینکه اسیر جنگی تاوان جنگ را بپردازد و آزاد شود، اگر نمیتواند کل مبلغ را باهم بپردازد، با شرط مکاتبت یعنی در اقساط مختلف بپردازد و به آزادی نایل شود. هنگامی که پیامبر اکرم ﷺ اسیران جنگ بدر را در خانوادهها تقسیم میکردند، به آنان توصیه فرمودند: “باید مواظب این اسیران باشید.” ابو عزیز بن عمیر (که برادر حضرت مصعب بن عمیر بود) یکی از این اسیران بود. ایشان تعریف میکنند که من در یکی از خانههای انصار زندانی بودم وقتی آنها صبحانه یا شام میخوردند برای من به طور خاص نان میدهند در حالی که خودشان به خرما بسنده میکردند چرا که پیامبرﷺ به آنها در باره اسیران تاکید کرده بود که رفتار نیک با اسیران داشته باشند. و هنگامی که فردی از خانواده آنها نانی به دست میآورد به من میداد. من از خجالت پس میدادم اما وی دوباره به من میداد. مستشرقین نیز از این رفتار نیک حضرت پیامبرﷺ قدردانی میکنند.

