یکشنبه, نوامبر 8, 2026

خطبه جمعه‌ی حضرت اميرالمؤمنین سیدنا میرزا مسرور احمد (ایدَهُ‌الله تعالی بِنَصرِه العزیز)، پنجمین خلیفه‌ی حضرت مسیح موعود و امام مهدی علیه‌السلام، ایراد شده در ۰۶ مارس ۲۰۲۶ مصادف با ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ در مسجد مبارک اسلام‌آباد، بریتانیا

وضعیت کنونی جهان اسلام و فاصله میان ایمان و عمل
حضرت امیرالمؤمنین پس از خواندن استعاذه شهادتین و سوره فاتحه فرمودند: هدف از پیامی که آن‌حضرت صلی‌الله‌علیه‌وسلم آوردند، ایمان به خدای واحد و یگانه، عبادت او، قیام توحید و تلاش برای آن، و ادای حقوق بندگان اوست؛ و سرانجام اینکه مسلمانان با تبدیل شدن به «امت واحد»، همچون برادر با یکدیگر زندگی کنند. اما امروزه با وجود ادعای خواندن شهادتین و یقین به «لا اله‌ الا الله محمد رسول‌ الله»، در میان ما تفرقه و شکاف حاکم است و از وحدت خبری نیست. اعمال ما با تعلیمی که ادعای پیروی از آن را داریم، هم‌خوانی ندارد. در نتیجه، اگر به وضعیت کنونی جهان اسلام بنگریم، بسیار مایهٔ نگرانی و تأمل است. اگرچه برخی کشورهای اسلامی از منابع طبیعی و ثروت برخوردارند، اما در برابر قدرت‌های جهانی جایگاه ویژه‌ای ندارند، در پیشرفت دین نقش مؤثری ایفا نمی‌کنند و تلاشی که باید برای عمل به تعالیم اسلامی صورت گیرد، در آن‌ها دیده نمی‌شود. نتیجهٔ این امر کاملاً هویداست و همان‌طور که من پیش از این نیز بارها گفته‌ام، بیگانگان از این وضعیت سود می‌جویند.
بنابراین، دولت‌های مسلمان، سیاستمداران و پادشاهان باید به جای تمرکز صرف بر منافع شخصی، بکوشند تا به عنوان «ملت اسلام» یک‌دل و یک‌صدا شویم و در این راه تلاشی همه‌جانبه به خرج دهیم. تنها در این صورت است که می‌توانیم از حملات دشمنان در امان بمانیم، وقار خود را حفظ کنیم و مانع از آن شویم که قدرت‌های ضد اسلام در میان ما تفرقه ایجاد کنند.
تدبیر الهی برای اتحاد امت: بعثت مسیح موعود علیه‌السلام
برای دستیابی به این هدف، باید بیاندیشیم که خداوند متعال در این زمان چه تدبیری فرموده است؟ آن کدام سامان الهی است که با عمل به آن یا پذیرش آن، می‌توانیم از این مشکلات رهایی یابیم و به «ملت واحد» تبدیل شویم؟ تدبیر خداوند متعال این است که حضرت مسیح موعود علیه‌السلام را مبعوث فرمود تا امتی واحد تشکیل دهد. پس باید در این باره بیاندیشیم. هنگامی که ما و کشورهای جهان اسلام در این باره تفکر کنیم، خواهیم توانست از فتنه‌ها و فسادهایی که علیه ما برپا می‌شود، نجات یابیم.
به‌هر‌حال، ما به عنوان احمدی، تلاش و دعایمان این است که خداوند متعال امت اسلامی را متحد گرداند و آنان را از فسادها و مظالمی که امروزه در زیر فشار آن خرد می‌شوند، نجات دهد. مدتی است که من دربارهٔ اوضاع جهان هشدار می‌دهم. پیش‌تر تصور می‌شد که شاید تنها اروپا و کشورهای غربی عامل این شرایط باشند؛ اگرچه آن‌ها عامل هستند، اما خود کشورهای اسلامی نیز در پیدایش این وضعیت نقش داشته‌اند.
نقشه‌های پنهان قدرت‌های استکباری و دجالی در خاورمیانه
قدرت‌های غربی ابتدا در کشورهای اسلامی بذر فساد پاشیدند و سپس آرام‌آرام به این آتش دامن زدند و آن را از کشوری به کشور دیگر گسترش دادند. نقشه‌های پنهان آنان کاملاً آشکار است؛ آن‌ها می‌خواهند با تکیه بر قدرت خود، بر منابع این کشورها مسلط شوند و آن‌ها را به انحصار خود درآورند. هرچند برخی کشورهای عربی ثروتمندند، اما همان‌طور که پیش‌تر گفتم، قدرت‌های غربی آنان را زیر سلطهٔ خود گرفته‌اند.
نتایج هشدارهایی که من از دیرباز به خودی و بیگانه می‌دادم، امروز به وضوح قابل مشاهده است. باید همواره به یاد داشته باشیم که قدرت‌های دجالی هرگز نمی‌خواهند ما مسلمانان را در امن و آسایش ببینند. دستور کار اصلی آن‌ها این است که در جهان اسلام همواره آشوب برپا باشد. قدرت‌های دجالی همیشه با این نیرنگ پیش آمده‌اند که «در کشورهای عربی که نفت و منابع دارند، ما برای برقراری امنیت با شما قرارداد می‌بندیم»، اما در حقیقت نقشه‌های پنهانی دیگری داشتند که امروز بر ملا شده است. پس وظیفهٔ ماست که امروز با تضرع و زاری به درگاه خداوند متعال رو آوریم و برای جهان اسلام دعای ویژه کنیم، چرا که در این زمان به شدت به آن نیاز است.
اهداف واقعی پایگاه‌های نظامی آمریکا و پیامدهای اقتصادی جنگ
با بررسی جنگ‌های جاری در خاورمیانه، این نکته بسیار روشن می‌شود که آمریکا در بسیاری از کشورهای اسلامی پایگاه‌های نظامی دایر کرده است؛ اما به چه دلیل؟ آیا برای حفاظت از این کشورها؟ مگر این کشورهای عربی از جانب چه کسی احساس خطر می‌کردند؟ این قدرت‌ها خودشان خطرات را تراشیدند و سپس این تصور را القا کردند که «شما در خطر هستید و برای حفاظتتان تأسیس این پایگاه‌ها ضروری است». حال آنکه علیه کسانی که مسلمانان را از آن‌ها خطر واقعی وجود دارد، علیه آن‌ها از این قدرت و سلاح هرگز استفاده نخواهند کرد. یا مسلمانان را قانع کردند که «به ما پایگاه بدهید تا به منافع و تجارت شما سود برسانیم»، در حالی که هدف اصلی‌شان در منطقه این بود که حضور خود را در برابر قدرت‌های رقیب بر پایه‌هایی مستحکم بنا کنند. اگر هم کشورهای عربی با خطری مواجه بودند، آن خطر ساختهٔ دست خودِ این قدرت‌ها بود، وگرنه میان خودِ مسلمانان چنین خطری وجود نداشت.
آنان این پایگاه‌ها را تأسیس کردند تا برتری‌شان در منطقه حفظ شود؛ می‌خواستند هم بر دنیای غیر اسلامی و هم بر جهان اسلام سیطره داشته باشند. ایران همواره خاری در چشم آنان بود و به دلیل اختلافات عقیدتی، برخی کشورهای مسلمان نیز با آن مخالف بودند. این قدرت‌ها از این فرصت سوءاستفاده کردند، زیرا سیاست ایران علیه اسرائیل سخت‌گیرانه‌تر بود؛ لذا مناسب دیدند که کشورهای عربی را رام کنند و پایگاه‌هایی بسازند تا امنیت اسرائیل تضمین شود و با حضور خود ایران را مرعوب سازند. نتیجهٔ این سیاست‌ها را دیدیم؛ به سبب همین پایگاه‌ها، احتمال حمله به کشورهای عربی به وجود آمد و سرانجام رخ داد و اقتصادشان آسیب دید. مناطقی که دارای نفت یا گردشگری هستند، تحت تأثیرات منفی قرار گرفته‌اند. سودِ این وضعیت تنها به جیب همان قدرت‌ها رفته و خواهد رفت، زیرا وقتی جنگ شود و اقتصاد آسیب ببیند، بدیهی است که طرف مقابل نیز دست به حملهٔ تلافی‌جویانه می‌زند و برای نابودی پایگاه‌های دشمن تلاش می‌کند.
چون جنگ آنان با ایران بود، ایران نیز همان کاری را کرد که امروز می‌بینیم؛ پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای عربی را هدف قرار داد و به آن‌ها خسارت وارد کرد. یک روزنامه‌نگار عرب همین دیروز نوشت که اعراب باید هوشیار باشند، زیرا همهٔ این حملاتی که به ایران نسبت داده می‌شود، کار ایران نیست، بلکه آمریکا و اسرائیل نیز ممکن است خودشان این کار را انجام دهند؛ و حتی اگر ایران پیش‌تر حملاتی داشته، اکنون آن‌ها با سوءاستفاده از موقعیت، خودشان دست به کار می‌شوند. ایران نیز دست داشتن در برخی حملات را تکذیب کرده است. آن نویسنده حتی هشدار داده که ممکن است روزی آمریکا و اسرائیل خود را از این جنگ کنار بکشند و بگذارند دنیای اسلام با یکدیگر بجنگند؛ همان چیزی که مطلوب آن‌هاست.
خطر آغاز جنگ جهانی و هشدار نسبت به گسترش ناامنی
حضرت خلیفةالمسیح الرابع رحمة‌الله‌علیه در جریان جنگ عراق نیز هشدار داده بودند که این فساد در جهان گسترش خواهد یافت. ای کاش جهان اسلام این حقیقت را درک می‌کرد. بنگرید که هم‌زمان با جنگ عراق، در سایر کشورهای اسلامی نیز برای ایجاد ناامنی تلاش شد. در آنجا فساد کاشتند و پس از آن، ناامنی به طور مداوم در دیگر کشورهای مسلمان نیز ریشه دواند که قابل انکار نیست. امروز می‌بینیم که در جهان اسلام، برخی کشورهای مسلمان علیه یکدیگر می‌جنگند. همان‌طور که گفتم، این ناامنی توسط قدرت‌های غربی گسترش یافته و ظاهراً پایانی برای آن متصور نیست، مگر آنکه تقدیر خاصی از سوی خداوند متعال رقم بخورد که البته برای آن هم مسلمانان باید تلاش کنند. ما باید دعا کنیم که خداوند جهان اسلام را از این ناامنی و فساد محفوظ دارد؛ مسلمانان باید صلح‌جو شوند و برادرانه زندگی کنند. تعالیم اسلامی این است، نه اینکه تشنهٔ خون یکدیگر باشند.
پس وظیفهٔ ما این است و مدتی است می‌کوشیم تا خودی و بیگانه را از ظلم آگاه کنیم و آنان را هوشیار کنیم؛ زیرا این ظلم روزبه‌روز چنان ابعاد گسترده‌ای می‌یابد که به نظر می‌رسد جنگ جهانی بزرگی در راه است؛ بلکه به باور برخی تحلیلگران غربی، جنگ جهانی عملاً آغاز شده است. من نیز بر این باورم که آغاز شده است، اما اگر جهان اسلام عقل خود را به کار گیرد، هوشیار شود و متحد گردد، هنوز هم می‌تواند از فتنه‌های دجال در امان بماند. با بررسی اوضاع جهان، خطر بسیار بزرگ می‌نماید. وقتی خودخواهی به اوج برسد، انسان جز به منافع خویش به چیزی نمی‌اندیشد. اگر قرار است فساد در دنیا کاهش یابد، تنها با گرفتن حق میسر نمی‌شود، بلکه باید از حق خود نیز گذشت کرد.
لزوم عدالت و انصاف برای دستیابی به صلح واقعی
اگر جهان اسلام این نکته را دریابد و به هم‌پیمانان خود در قدرت‌های غربی بگوید که برای برقراری صلح، شما نیز باید از برخی حقوق خود بگذرید (هرچند آنان حقوق دیگران را غصب کرده‌اند)، و به آنان گوشزد کند که باید با انصاف رفتار کنند، تنها در این صورت صلح برقرار خواهد شد. برای این منظور، همان‌طور که گفتم، من مدتی است که توجه مردم را به این امور جلب می‌کنم. همان کسانی که در آن زمان با شنیدن سخنان من می‌گفتند تو درباره دنیا سخنان بسیار مأیوس‌کننده‌ای می‌گویی و تصور منفی داری که دنیا درگیر جنگی خطرناک خواهد شد، امروز خود معترف‌اند که آنچه ناممکن می‌پنداشتند، اکنون ممکن شده و جنگ‌ها آغاز گردیده است. تحلیلگران آمریکایی و اروپایی اکنون می‌نویسند که مقدمات جنگ جهانی شروع شده و این روند ادامه خواهد یافت. تا زمانی که این افراد برای منافع نامشروع خود تلاش می‌کنند، امیدی به کاهش این خطر نیست.
در جنگ، هر دو طرف آسیب می‌بینند. جنگ کنونی در خاورمیانه را ظاهراً آمریکا با حمله به ایران آغاز کرده است، اما ایران پیش‌تر هشدار داده بود که اگر مورد حمله قرار گیرد، پایگاه‌های آمریکا در کشورهای عربی که برای هدف خاصی ساخته‌ است و اکنون به آن هدف هم می‌رسد، را هدف قرار خواهد داد. وقتی جنگ آغاز شد، ایران بمباران شد، شهرها ویران و بی‌گناهان و کودکان کشته شدند. به اقامتگاه رهبر روحانی‌شان حمله شد و اکثر اعضای خاندانشان جان باختند. خیال این قدرت‌ها این بود که با این کار رژیم را سرنگون می‌کنند و ایرانیان آزاد می‌شوند، اما نتیجه چه شد؟ حتی مخالفان اندک نیز اکنون به حامیان آنان تبدیل شده‌اند. و آن رهبری که آقای خامنه‌ای نام دارد، به مقام شهادت نائل آمد و همین شهادت موجب عزت بیشتر او در میان ملتش شد. فرزندان و تمام خاندانش کشته شدند. این ظلم نه تنها رژیم را تغییر نداد، بلکه احترام آنان را فزونی بخشید.
به‌هر‌حال، ایران نیز در واکنش، به پایگاه‌های غربی و آمریکایی در کشورهای عربی حمله کرد. علاوه بر این، آمریکا تهدید کرد که اگر ایران به فلان تأسیسات نفتی عربستان حمله کند، ما چنین و چنان می‌کنیم؛ و حتی ادعا کردند که حمله صورت گرفته است. اما ایران به صراحت اعلام کرد که نه حمله‌ای کرده و نه چنین قصدی دارد. این ترفند دیگری است برای ایجاد نفرت میان مسلمانان. جنگ که جریان دارد، این سخنان تنها برای شعله‌ورتر کردن آتش کینه است. همان‌طور که آن روزنامه‌نگار گفت، ممکن است خودشان آسیب بزنند و آن را به گردن ایران بیندازند.
همان‌طور که گفتم، در چنین شرایطی، جهان اسلام باید بسیار سنجیده گام بردارد. ما احمدیان با دلی پردرد، مجبوریم و کاری نمی‌توانیم بکنیم جز اینکه آنان را هوشیار کنیم، برایشان دعا کنیم و بکوشیم بفهمانیم که آنچه در حال وقوع است، درست نیست. اگر حکومت‌های مسلمان اکنون هم متوجه شوند و نه تنها منافع ملی خود، بلکه منافع امت اسلامی را در نظر بگیرند و مرتکب هیچ نوع خیانتی نشوند، هنوز هم تا حدودی امکان نجات وجود دارد. کشورهای عربی خاورمیانه با وجود ثروت نفت، فاقد توان دفاعی و صنعت پیشرفته‌اند. تنها با پول نفت یا توسعهٔ گردشگری، پیشرفت حقیقی حاصل نمی‌شود. وابستگی کامل آنان به دنیای غرب و قدرت‌های غربی است؛ همان‌طور که گفتم، قدرت‌های غربی با سوءاستفاده از همین ضعف آن‌ها، آنجا پایگاه‌های خود را ساخته‌اند.
سپس وقتی جنگ علیه ایران آغاز شد، ایران نیز حملات به کشورهای عربی را شروع کرد. نه، به کشورهای عربی حمله نکرد، بلکه به پایگاه‌های آمریکایی حمله کرده است، اما اکنون به اعراب این‌گونه القا می‌کنند که به شما حمله شده است. واضح است که اکنون این جنگ صورتی وحشتناک به خود گرفته است. از سوی ایران موشک‌هایی پرتاب می‌شود؛ آمریکایی‌ها برای رهگیری آن‌ها یک سامانهٔ دفاعی ساخته‌اند، اما تحلیلگران اکنون می‌نویسند که اگر ایران یک موشک پنجاه‌هزار دلاری پرتاب کند، هزینهٔ نابودی آن توسط موشکی که آن را منهدم می‌کند، چندین میلیون دلار است. برخی تحلیلگران می‌نویسند که از نظر اقتصادی این خسارت به آمریکا وارد می‌شود، اما این خیالی بیش نیست زیرا این قدرت‌ها از قبل حساب همه چیز را دارند و بررسی کامل می‌کنند. آن‌ها همهٔ این‌ها را تعیین کرده‌اند و گمان نمی‌کنم که این قدرت‌ها هرگز این خسارت را بر عهدهٔ خود بگیرند، بلکه این مبلغ را از همان کشورهای عربی دریافت خواهند کرد که «ما داریم از شما دفاع می‌کنیم».
از یک سو چاه‌های نفت آن‌ها بسته می‌شود، گرانی افزایش می‌یابد و تولید نفت کاهش می‌یابد، و از سوی دیگر آن‌ها باید این خسارت را نیز جبران کنند که باعث می‌شود ذخایرشان بسیار کم یا تمام شود. سرانجام اقتصاد دنیای عرب خسارت بسیار زیادی خواهد دید. اگرچه دنیای غرب یا قدرت‌های بزرگ نیز آسیب خواهند دید، اما بیشترین خسارت به اعراب خواهد رسید و آن‌ها باید این نکته را اکنون درک کنند.
سیاست زورگویی و تحریم‌های ظالمانه
اکنون می‌بینیم که رئیس‌جمهور کنونی آمریکا همان سیاست دولت‌های قبلی خود را عملی می‌کند. این تنها سیاست دولت امروز نیست، بلکه همیشه سیاست آن‌ها همین بوده است که هر جا دلشان خواست، به زور بر منابع آنجا مسلط شوند و سپس به هر بهانه‌ای تلاش کنند جوازی برای آن بتراشند که دلیلش این بود یا آن بود. حتی اکنون معاون رئیس‌جمهور فعلی آمریکا تا آنجا گفته است که اگر فلان کشور با ما همراه نشود، ما به زور بر منابع آن‌ها مسلط می‌شویم و آن‌ها را وادار به همراهی می‌کنیم.
کشورهایی که در جنگ شرکت نمی‌کنند، تحریم می‌شوند و بر آن‌ها «سنکشن»(Sanction) اعمال می‌گردد. چندی پیش نخست‌وزیر اسپانیا این جرأت را نشان داد و گفت که ما در این جنگ شریک نخواهیم شد و پایگاه‌های خود را نخواهیم داد؛ او را تهدید کردند که آمریکا روابط تجاری خود را با شما قطع خواهد کرد. این‌گونه با زورگویی و تلاش برای آسیب رساندن از راه‌های نادرست، کشورها و مردم را مجبور می‌کنند که با آن‌ها همراه شوند. در این وضعیت، انصافی در جایی باقی نمانده است و وقتی انصاف نباشد، تباهی می‌آید و نتایج خطرناکی به بار می‌آید که در حال ظهور است؛ بلکه نتایج خطرناک‌تر و وحشتناک‌تری نیز پدید خواهد آمد.
در روزهای گذشته در پارلمان اروپا، یکی از اعضای پارلمان که خانمی اسپانیایی هستند، به صراحت بیان کردند که در هیچ جنگِ آمریکا، زنان آزادی نیافته‌اند. چون زن بود، نکتهٔ مربوط به زنان را مطرح کرد، زیرا می‌گویند این ادعای آمریکایی‌ها که ما برای آزادی زنان ایرانی می‌جنگیم، همه دروغ است و هرگز با این کار زنان ایرانی آزادی نخواهند یافت و آمریکا هرگز برای آزادی هیچ زنی نجنگیده و در آزاد کردن آن‌ها موفق نبوده است. به هر حال خلاصه این است که در این کشورها، اگرچه آمریکا از قبل تا حدودی انحصار داشت، اما اکنون با وارد کردن آشکار اسرائیل در این ماجرا، این انحصار مستحکم‌تر می‌شود. کشورهای عربی و اسلامی این نکته را درک نمی‌کنند که با زورگویی، تهدید، روش‌های نادرست و حیله‌های دجالی، ما را در جایی گرفتار می‌کنند که با یک کشور مسلمانِ خودمان بجنگیم. مسلمانان را به جان مسلمانان می‌اندازند.
شکل‌گیری بلوک‌های جدید قدرت و استانداردهای دوگانه غرب
به هر حال اکنون روسیه و چین نیز در حال تشکیل بلوک خود هستند و معلوم است که این بلوک‌ها در آینده قدرتمندتر و گسترده‌تر خواهند شد. دنیای اسلام میدان جنگ باقی خواهد ماند، زیرا آنان منابعی دارند که این افراد می‌خواهند بر آن مسلط شوند. ای کاش مسلمانان این موضوع را درک کنند و عقل ورزند. اکنون این‌ها (آمریکا و یارانش) می‌گویند که ما به این دلیل به ایران حمله کردیم زیرا فلان قصد را داشت؛ اگر چنین می‌کرد، چنان می‌شد. بمب اتم می‌ساخت یا فلان می‌شد. یعنی تنها با ایجاد یک تصور، جنگ را آغاز کردند که «اگر این‌طور می‌کرد، آن‌طور می‌شد». این سراسر زورگویی است. اکنون خود تحلیلگران غربی آن‌ها نیز شروع به گفتن کرده‌اند که نابود کردن ایران یا جنگ با آن به آن آسانی نیست که تصور می‌کردند. ایران کشوری بسیار وسیع و پهناور است. آن‌ها تا حدی قدرت دارند و این جنگ ممکن است طولانی شود. اگرچه خسارت آن بر اقتصاد کل دنیا خواهد بود، اما تأثیر آن بر جهان اسلام بسیار زیاد است؛ ولی بزرگترین و تأسف‌بارترین موضوع این است که در این میان، مسلمان خون مسلمان را می‌ریزد.
به‌هر‌حال مسلمانان باید از عذاب خداوند متعال بترسند. صدها کودک کشته شدند، صدها بی‌گناه کشته شدند. اگر به کشورهای غربی بنگریم، ستون‌نویسان آنجا می‌نویسند که اگر در اسرائیل یا آمریکا یا هر کشور غربی حمله‌ای شود و چند کودک ما کشته شوند، در روزنامه‌ها ستون پشتِ ستون نوشته می‌شود و روزهای متمادی می‌نویسند، اما اینجا با بمباران یک مدرسه صدها کودک را کشتند ولی آنجا کسی چیزی نمی‌گوید. ابتدا در فلسطین این وضعیت را ایجاد کردند و اکنون در ایران نیز همین اتفاق می‌افتد. چنین معلوم می‌شود که نزد آنان جان مسلمان هیچ ارزشی ندارد.
راهکارهای قرآنی برای حل منازعات میان مؤمنان
به‌هر‌حال خداوند به مسلمانان عقل دهد تا از عقل کار بگیرند و با هم‌فکری برای حل مسائل تلاش کنند. وقتی آنان مدعی توحید هستند، باید برای قیام توحید متحد شوند. هیچ نیازی نیست که با اتهام‌زنی‌ها دعوا راه بیاندازند و بگویند که به خاطر عقاید فلان کس درگیری‌ها بیشتر می‌شود. گاهی به خاطر عقاید هم درگیری‌ها افزایش می‌یابد و این‌ها هر چه بخواهند رواج می‌دهند. کشمکش‌هایی که در میان مسلمانان وجود دارد، به این دلیل هم هست، در حالی که آن‌حضرت صلی‌الله‌علیه‌وسلم آن‌قدر محتاط و آن‌قدر مهربان بودند که وقتی صحابه گاهی نزد ایشان بیان کردند که فلان شخص منافق است، ایشان فرمودند تا زمانی که او «لا اله الا الله» می‌گوید، من نمی‌توانم به او چیزی بگویم و شما هم او را منافق نخوانید. پس نزاع کردن بر سر مسائل جزئی در واقع آسیب رساندن به خود است. خداوند متعال به جهان اسلام در این مورد نیز عقل دهد. اکنون هم متوجه شوند و تنها به دلیل اختلاف عقاید علیه ایران نشوند. اسلام برای ایجاد توحید آمده است، بنابراین باید برای آن تلاش کرد. قدرت‌های بزرگ را خدای خود ندانید، زیرا تنها قدرتِ جاویدان از آنِ خداست. اگر این قدرت‌ها را همه‌کاره بدانید، آن‌ها یکی‌یکی بر تمام جهان اسلام مسلط می‌شوند و این حکومت‌های ظاهری نیز برچیده خواهند شد. هنوز فرصت هست؛ باید هوشیار شد و به درگاه خدا تضرع کرد. این دنیاداران امن و آرامش جهان، به‌ویژه جهان اسلام را بر باد داده‌اند و در آینده نیز چنین خواهند کرد.
خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به مسلمانان و در مقام هدایت می‌فرماید: «وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ».
ترجمه: «و اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر به جنگ برخاستند، میان آن دو صلح برقرار کنید؛ و اگر پس از صلح، یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد، با آن گروه متجاوز بجنگید تا به سوی حکم خدا بازگردد. پس اگر بازگشت، با عدالت میانشان صلح برقرار کنید و انصاف ورزید؛ همانا خداوند عدالت‌پیشگان را دوست دارد.»
این همان الگو و نکته‌ای است که هرچند برای صلح جهانی نیز بسیار ضروری است، اما جهان اسلام باید به‌ویژه بدان عمل کند، زیرا خداوند متعال در قرآن کریم این دستور روشن را خطاب به آنان فرموده است. پس باید مقتضیات عدل و انصاف را به‌جا آورند و سازمان کشورهای اسلامی نیز باید در این زمینه نقش خود را ایفا کند. این نکته نیز باید روشن باشد که هنگام صلح، نباید منافع شخصی را مد نظر قرار داد، بلکه باید در مورد اصل مسئله و ریشه‌های آن قضاوت کرد؛ ریشه‌هایی که به وضوح پیداست: قدرت‌های دجالی می‌خواهند ما را به جان هم بیندازند. سازمان ملل و نهادهای مشابه نیز نقش مثبتی ایفا نکرده‌اند، بلکه اکنون خودِ مردم علیه آن‌ها سخن می‌گویند. اگر ما فراتر از منافع شخصی و ملی خود عمل کنیم، تنها در آن صورت راه نجات خواهیم داشت؛ وگرنه در دامان این قدرت‌های دجالی خواهیم افتاد. بنابراین، تمام کشورهای مسلمان باید با همفکری و اتحاد چاره‌اندیشی کنند.
خداوند متعال در ادامهٔ همین آیه می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ». یعنی رابطهٔ مؤمنان با یکدیگر، تنها رابطهٔ برادری است. پس میان دو برادر خود که با هم نزاع دارند، صلح برقرار کنید و تقوای الهی پیشه سازید تا مورد رحم قرار گیرید. اگر اختلافی هم میان مسلمانان باشد — چنان‌که گفته می‌شود میان ایران و برخی کشورهای عربی یا در دیگر بلاد اسلامی اختلافاتی هست — باید به یاد داشته باشند که پیوند اصلی آنان با یکدیگر، اخوت و برادریِ اسلامی است. درگیری‌های جزئی نباید سبب گسستن این اخوت اسلامی شود؛ کشورهای مسلمان باید به‌طور خاص به این موضوع توجه کنند، وگرنه همان‌طور که پیش‌تر گفتم، قدرت‌های مخالفِ اسلام از این وضعیت سوءاستفاده خواهند کرد. پس کشورهای عربی و دولت ایران باید راهی برای صلح بیابند. چین و برخی کشورهای دیگر از جمله پاکستان نیز برای ایفای نقش در جهت صلح اعلام آمادگی کرده‌اند.
دعوت به دعا برای امت اسلامی و ذکر خیر درگذشتگان
ای کاش جهان اسلام این حقیقت را دریابد؛ خداوند به آنان عقل و درایت عطا فرماید. به‌هر‌حال وظیفهٔ ماست که به‌ویژه برای جهان اسلام و بی‌گناهان دعا کنیم. در ماه رمضان تنها به دعاهای شخصی بسنده نکنید، بلکه برای امت اسلامی نیز دعا کنید. خداوند به آنان عقل دهد تا در دنیا و به‌ویژه در جهان اسلام صلح برقرار شود و مسلمان کمر به قتل مسلمان نبندد. کسانی که با هم می‌جنگند و به ناحق یکدیگر را می‌کشند، با این عمل خشم خداوند متعال را برمی‌انگیزند. اینان نه تنها در این دنیا، که در جهان دیگر نیز زیان‌کار خواهند بود. بنابراین توجه ویژه به این امر و دعای خاص برای آن ضروری است. خداوند متعال به ما توفیق دهد تا به معنای حقیقی کلمه دعا کنیم.
ذکرخیر از صاحبزادی «امة‌الجمیل»: یادگار حضرت مصلح موعود
امروز چند نماز جنازهٔ غائب نیز اقامه خواهم کرد و از برخی درگذشتگان یاد می‌کنم. نخستین ذکر خیر مربوط به صاحبزادی «امة‌الجمیل» ، کوچک‌ترین دخترِ حضرت خلیفةالمسیح الثانی (رضی‌الله‌عنه) و همسرِ مرحوم جناب ناصر محمد سیال است. ایشان عروس جناب چودری فتح محمد سیال (از مبلغان پیشکسوت اینجا) بودند و در روزهای گذشته در سن حدود نود و نه سالگی وفات یافتند. اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُوْنَ. مرحومه موصیه بودند. ایشان کوچک‌ترین دخترِ حضرت سیده مریم بیگم (ام طاهر) و در میان فرزندان حضرت مصلح موعود نیز آخرین فرزند بودند. خطبه عقد ایشان را حضرت مصلح موعود (رضی‌الله‌عنه) در سال ۱۹۵۵ خواندند. از آنجا که حضور بیمار و در بستر بودند، خطبهٔ نکاح را در همان حالت دراز کشیده ایراد فرموده و دعا کردند. با اینکه مراسم خانوادگی و محدود بود، اما راوی می‌نویسد که از آغاز تا پایان، حالتی خاص و روحانی بر حضرت خلیفةالمسیح الثانی حاکم بود. سپس حضرت مصلح موعود در سال ۱۹۵۶ ایشان را عروس کرده و با دعا بدرقه نمودند.
ایشان چهار فرزند دارند: پسر اولشان «زائر مصطفی» را به خواهر خود، صاحبزادی امة‌القیوم سپردند و ایشان آن پسر را از کودکی بزرگ کردند. دخترشان «یاسمین ملک» در کاناداست. «سعدیه احمد» در انگلستان ساکن است و «صوفیه احمد» در ربوه اقامت دارد که همسر جناب میرزا صمد احمد (ناظر خدمت درویشان) هستند. همسر مرحومه، جناب ناصر محمد سیال، واقف زندگی بودند و زمانی که حضرت مصلح موعود پروژه «فضل عمر ریسرچ» را آغاز کردند، ایشان را به تحقیق گماشتند و پس از توقف آن بخش، اجازه یافتند که کار شخصی خود را دنبال کنند.
دخترشان صوفیه می‌نویسد که ایشان بسیار غمخوار فقرا بودند و مردم نیز در نامه‌هایشان ذکر کرده‌اند که آن مرحومه همواره جویای احوال ما بوده و در رفع نیازها می‌کوشیدند. از دوران کودکیِ ایشان، خاطرات و رؤیاهایی از حضرت مصلح موعود وجود دارد که یادآوری آن‌ها، بخشی از تاریخ گذشته را نیز زنده می‌کند. ایشان خاطره‌ای خانگی را نقل کرده‌اند که نشانگر پایبندی حضرت مصلح موعود به اصول و احترام ایشان به کارکنان جماعت است. روزی کفش‌های حضرت مصلح موعود بیرون اتاق بود تا کارکنان تمیز کنند؛ ایشان (امة‌الجمیل) نیز کفش خود را کنار آن‌ها گذاشتند. حضرت مصلح موعود کفش را برداشته، آوردند و با عصبانیت پرسیدند: «این کفش کیست؟» کسی جرأت سخن گفتن نداشت، سرانجام فرمودند: «بگویید مال کیست، کاری ندارم.» ایشان که بسیار دردانهٔ پدر بودند، گفتند: «مال من است.» حضرت مصلح موعود فرمودند: «از این پس اگر خودت نمی‌توانی واکس بزنی، به من بده تا واکس بزنم، اما مده که کارکن جماعت این کار را انجام دهد.»
ایشان اهل صدقه و خیرات بودند. دخترشان می‌گوید وقتی حساب‌های قدیمی ایشان را بررسی کردم، دیدم هزینه‌های بسیاری را برای کمک به فقرا ثبت کرده و به‌طور مرتب می‌پرداختند. وقتی هفت ساله بودند، مادرشان حضرت مریم (ام طاهر) وفات یافتند. حضرت مصلح موعود در این باره نوشته‌اند: «وقتی پیکر مرحومه را به خانهٔ شیخ بشیر احمد بردیم، دختر کوچک امة‌الجمیل که بسیار دردانهٔ من و مادرش بود و تنها هفت سال داشت، با فریاد “وای امی، وای امی” گریه می‌کرد. من نزد آن کودک رفتم و به او گفتم: “جمی” (ما از روی محبت او را جمی صدا می‌کردیم)، «مادر به خانهٔ خدا رفته است؛ آنجا آرامش بیشتری خواهد داشت و خواست خدا این بود که اکنون برود. ببین، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) وفات یافتند، پدربزرگت وفات یافتند؛ آیا مقام مادرِ تو از آنان بالاتر بود؟» سپس حضرت مصلح موعود می‌فرمایند: «[دعا کردم] سایهٔ خدای من حتی یک لحظه از سر این دختر کم نشود. پس از این جمله، او تا امروز دیگر برای مادرش فریاد نزد و با شنیدن این سخن کاملاً آرام گرفت. حتی روز بعد هنگام تشییع جنازه، وقتی خواهر بزرگش از شدت اندوه جیغ کشید و بیهوش شد، او نزد همسر دیگرم، مریم صدیقه رفت و گفت: “باجی کوچک (بچه‌ها به حضرت مریم صدیقه، باجی کوچک می‌گفتند) چقدر دیوانه است! اباجان می‌گویند در مرگ امی رضایت خدا بود، اما او باز هم گریه می‌کند.”» حضرت مصلح موعود در ادامه می‌فرمایند: «ای پروردگار من! کسی که دختر خردسالش برای رضای تو بر مرگ مادر اندوهگین نشد، آیا تو او را در جهان دیگر از هر غمی محفوظ نخواهی داشت؟» حضرت مریم صدیقه نیز برای حضرت ام طاهر دعا کردند که: «ای خدای رحیم! داشتن چنین امیدی از تو حق بندگان توست و برآورده کردن آن، شایستهٔ شأن تو.»
مرحومه در پرداخت اعانات و غیره بسیار منظم بودند؛ حساب «سهم املاک وصیت» خود را کاملاً تسویه کرده بودند. هنگام وفات همسایگان، برای خانواده‌هایشان غذا می‌فرستادند. به ملاقات‌کنندگان -و بارها به خود من- می‌گفتند: «دعا کن عاقبت‌به‌خیر شوم.» نوه‌شان نصرت می‌گوید: «نانی (مادربزرگ) پیش از وقت نماز آماده می‌نشستند و بی‌تابانه منتظر اذان بودند؛ دعاهای طولانی می‌کردند و لیستی از اسامی افراد برای دعا داشتند.» می‌گوید: «من در کودکی از گریه‌ها و دعاهای طولانی ایشان نگران می‌شدم، اما ایشان همواره دعا می‌کردند.»
جناب هادی علی نوشته‌اند -همان‌طور که گفتم خاطرات قدیمی و وقایعی با ایشان همراه است و رؤیاهایی از حضرت مصلح موعود نیز وجود دارد- به‌هر‌حال جناب هادی علی می‌گویند که ایشان به من گفتند: «یک بار من با خلیفةالمسیح الثانی با ماشین سفر می‌کردم و در صندلی عقب کنار حضرت نشسته بودم. دیدم حضرت مصلح موعود با انگشتانشان مدام چیزی می‌شمارند. پرسیدم اباجان چه می‌شمارید؟ حضرت فرمودند: من دارم تعداد مبلغان خود را در تمام کشورهای دنیا برآورد می‌کنم و من در سراسر دنیا حداقل به صدها هزار مبلغ نیاز دارم تا بتوانیم دنیا را از اسلام حقیقی آگاه کنیم.» این سوز و گداز حضرت مصلح موعود و برخی روایات ایشان در این باره است.
رؤیایی از حضرت مصلح موعود نیز وجود دارد و چون مربوط به ایشان است بیان می‌کنم. این رؤیا مربوط به ژوئن ۱۹۴۸ است. ایشان فرمودند: «در ماه ژوئن من در ناصرآباد سند بودم. آنجا دیدم که مناره‌ای بسیار بلند و سفید شبیه منارهٔ قادیان وجود دارد. در بالکنِ طبقهٔ پایین آن، نزدیک در، دخترم امة‌الجمیل نشسته و با بی‌تکلفی پاهایش را از بالکن آویزان کرده است. در همین حین نگاهم به مناره افتاد و دیدم که از درِ بالاترین طبقهٔ مناره، یعنی طبقهٔ پایین‌تر از آن، ماری بسیار بزرگ که چندین فوت طول و یک و نیم فوت ضخامت دارد و چندین گز درازا و سبز رنگ است، سر بیرون آورده و به سمت طبقهٔ پایین می‌آید.» به طور خلاصه بیان می‌کنم، شرح آن مفصل است: «حتی از پایین‌ترین طبقه به طبقهٔ بالا رسید و سپس رو به سقف طبقهٔ پایین کرد. در آن لحظه این خیال به دلم افتاد -حضرت مصلح موعود می‌فرمایند- که امة‌الجمیل در بالکن نزدیک در نشسته است؛ مبادا مار بپیچد و او را نیش بزند. هم‌زمان می‌ترسم که اگر دختر تکان بخورد، می‌افتد و آسیب می‌بیند. آنگاه با نهایت تضرع و خضوع شروع به دعا به درگاه خداوند کردم». عبارت دعا این است که یادم هست: «اَللّٰهُمَّ اَعِذْهَا لِیْ وَ لِلْجَمَاعَةِ الْاَحْمَدِيَّةِ وَ لِغُرَبَائِهَا». یعنی خدایا او را به خاطر من و به خاطر جماعت احمدیه و به خاطر غربای آن، از این بلا نجات ده.
حضرت مصلح موعود می‌نویسند: «در عربی “غرباء” به معنی مسافران است و در اردو به معنی فقرا. خدا بهتر می‌داند که اینجا اصطلاح اردو به کار رفته یا عربی، و در آن اشاره‌ای به برخی مسافران نیز هست.» به‌هر‌حال می‌فرمایند: «من همین‌طور دعا می‌کردم و دیدم که امة‌الجمیل خود به خود احساس خطر کرد و شروع به خزیدن از سمت بالکن نمود و آن‌قدر خزید که چندین گز از در دور شد. در همین حین مار از آن در پایین آمد و متوجه جمیل شد، اما چون او کمی دور بود، تعقیبش نکرد و شروع به پایین رفتن به سمت زمین کرد.» ایشان می‌نویسند: «این رؤیا ظاهراً برای دختر بسیار مبارک است که در آن دعا وجود دارد. او علاوه بر اینکه موجب خنکی چشم من است، برای جماعت و غربا نیز مفید خواهد بود. والله اعلم.» خداوند متعال؛ برخی رؤیاهای دیگر نیز هست که در آن‌ها ذکر حضرت مصلح موعود آمده است. خداوند با ایشان با مغفرت و رحمت رفتار کند.
ذکر خیر دکتر «رشید احمد خان» و ایثارگری‌های ایشان
جنازهٔ دومی که باید ذکر کنم، مربوط به آقای دکتر «رشید احمد خان» از هلند است که فرزند جناب نظام‌الدین بودند. ایشان در روزهای گذشته در سن نود و یک سالگی وفات یافتند. اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُوْنَ. به فضل خدا موصی بودند و چهار پسر و چهار دختر دارند. پدر دکتر رشید، جناب نظام‌الدین، برادر کوچکِ امیر پیشین استان سرحد، دکتر فتیح‌الدین بودند و احمدیت از طریق ایشان وارد خاندانشان شد.
در سال ۱۹۰۵، حضرت مسیح موعود علیه‌السلام در لدهیانه سخنرانی فرمودند. در آن زمان فتیح‌الدین در مدرسه درس می‌خواندند. معلمان مدرسه دانش‌آموزان را به شدت منع کرده بودند که «هرگز برای شنیدن سخنرانی او نروید، این جادوگر است و شما را اسیر می‌کند.» همیشه همین اتهامی که به پیامبران زده می‌شود؛ مولوی‌ها این اتهام را به حضرت مسیح موعود می‌زدند. به‌هر‌حال می‌گویند فتیح‌دین برای شنیدن سخنرانی حضرت مسیح موعود علیه‌السلام رفتند و با دیدن چهرهٔ حضرت مسیح موعود علیه‌السلام در همان سن کم یقین کردند که ایشان راستگو هستند. چنانکه بعداً پس از تکمیل تحصیلات در سال ۱۹۱۴ در زمان حضرت خلیفةالمسیح الاول رفتند و بیعت کردند.
مرحوم رشید انسانی بسیار نیک‌سرشت، سلیم‌الطبع، خوش‌مشرب، خداترس و اهل صلهٔ رحم بودند؛ خود را به زحمت می‌انداختند، بسیار نترس و شجاع بودند، عاشق خلافت بودند و هر لحظه برای هر قربانی آماده بودند. مخارج فقرا و کمک به مستحقین را بدون اطلاع کسی انجام می‌دادند. برای ضمانت بسیاری از تازه‌احمدیانی که مخالفان علیه آن‌ها پرونده‌های دروغین تشکیل می‌دادند، می‌رفتند و در «فرقان فورس» نیز عضو بودند. این سعادت نیز نصیب ایشان شد که حضرت خلیفةالمسیح الثانی، ایشان و پدرخانمشان عباس خان و برادرشان منظور را در استان سرحد تحت «وقف جدید» به مناطق مختلف فرستادند و این مسئولیت را سپردند که با خاندان‌های قدیمی احمدی ارتباط را احیا کنند و کار تبلیغ را انجام دهند؛ چنانکه ایشان این کار را به نحو احسن انجام دادند.
شوق زیادی به تبلیغ داشتند. به دوستی به نام دولت خان تبلیغ کردند و او بیعت کرد. بر سر این موضوع پرونده‌ای شروع شد؛ علیه ایشان هم پرونده شد و بازداشت شدند. کسی برای ضمانت جلو نمی‌آمد و وثیقه‌ها پذیرفته نمی‌شد. جناب رشید خودشان دامادشان را برداشتند و آنجا رفتند. آنجا جمعیت پنج هزار نفری مولوی‌ها حضور داشتند و شروع به سنگ‌باران کردند. سنگی به سر دامادشان خورد و افتادند؛ سپس او را زدند تا سرانجام همان‌جا شهید شد. پلیس هم طبق همان عمل این شیاطین که «ما ثواب می‌بریم»، شروع به لگد زدن به جسد کرد تا «ما هم ثواب ببریم». به‌هر‌حال ایشان (آقای رشید) را هم زدند و تقریباً تمام استخوان‌های بدنشان را شکستند. جراحات زیادی برداشتند که نشانه‌های آن را بعداً هم من می‌دیدم؛ روی صورتشان نشان بود و بازو و غیره هم کج شده بود. کج مانده بود به خاطر همان ضربات. اما خداوند ایشان را نجات داد و آن‌ها به گمان اینکه مرده‌اند، رهایشان کردند.
بعداً پلیس داشت جسد ایشان را می‌برد. وقتی نزدیک بیمارستان رسیدند، ایشان گفتند: «من زنده‌ام، مرا به فلان جا برسانید.» پزشکان معاینه کردند و حیرت‌زده بودند که چطور زنده است. به‌هر‌حال خدا می‌خواست ایشان را زنده نگه دارد. بعد از آن بیش از سی سال زنده ماندند با وجود آن جراحات و بسیار فعال بودند. به پلیس گفتند مرا به پیشاور برسانید. آنجا پلیس هم مخالف بود و رساندنشان مشکل، اما این هم هست که پول به بعضی‌ها فایده می‌رساند؛ اگر به پلیس پول بدهی کار راه می‌افتد. ایشان گفتند هر مبلغی می‌خواهی بگیر و مرا برسان. افسر پلیس راضی شد و ایشان را به پیشاور رساند. سپس به ربوه آمدند، درمان شدند و به فضل خدا، خداوند زندگی دوباره به ایشان بخشید. کجا که داشتند به سردخانه برده می‌شدند و کجا که خداوند ایشان را بعد از آن سی سال زنده و بسیار فعال نگه داشت.
در هلند نیز زندگی کردند و کارهای جماعت را انجام می‌دادند. در سال ۷۴ (۱۹۷۴ میلادی) نیز دشمنان بر روی ایشان اسلحه کشیدند. در آن لحظه با جرأت تمام گفتند… وقتی مولوی‌ها گفتند شهادتین بخوان و مسلمان شو، ایشان گفتند: «لا اله الا الله محمد رسول الله؛ من که از قبل می‌خوانم و ایمانم بر همین است، چطور مسلمان شوم؟» گفتند: «نه، به میرزا دشنام بده.» ایشان گفتند: «من دشنام نمی‌دهم، این اسلام نیست.» بعد گفتند: «من صلوات می‌فرستم و عامل به تعلیم آن‌حضرت صلی‌الله‌علیه‌وسلم، من نمی‌توانم چنین کارهایی بکنم.»
سپس گفتند: «من واقعهٔ یک صحابی را برایشان تعریف کردم که وقتی خبر شهادت آن‌حضرت صلی‌الله‌علیه‌وسلم در جنگ احد شایع شد، او گفت یک خرما میان من و بهشت حائل است؛ خرما را انداخت و به تنهایی به دشمن حمله کرد و بدنش تکه‌تکه شد.» گفتند: «من این واقعه را برایشان گفتم و گفتم میان من و شما حتی خرمایی حائل نیست، هوا هم حائل نیست، چون تفنگ را روی سینهٔ من گذاشته‌اید. ماشه را بکشید و شهیدم کنید، ولی من این حرف‌ها را نمی‌زنم که می‌گویید به مسیح موعود دشنام دهم.» ایشان جرأت زیادی نشان دادند. خداوند با ایشان با مغفرت و رحمت رفتار کند، درجاتشان را متعالی گرداند و به فرزندانشان نیز توفیق ادامهٔ نیکی‌ها را بدهد.
ذکر خیر خانم «زینب بی بی» و خدمات ایشان به جماعت
سومین ذکر مربوط به خانم «زینب بی بی» است. ایشان همسر جناب بشیر احمد مرحوم، صدر سابق جماعت و امام مسجد چک ۲۷۵ کرتارپور بودند. ایشان نیز در روزهای گذشته در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافتند. اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُوْنَ.
به فضل خدا موصی بودند. پدرشان خادم مسجد دارالذکر فیصل‌آباد، جناب علی محمد بودند. بانویی بسیار دعاگو، اهل تهجد، پایبند به نمازها، تلاوت‌کنندهٔ روزانهٔ قرآن کریم، مهمان‌نواز، دارای ارادت عمیق به خلافت و نیک‌سرشت بودند. به فقرا نیز کمک می‌کردند و خطبهٔ جمعه را با نظم خاصی گوش می‌دادند، بلکه اهل خانه را جمع می‌کردند و می‌شنیدند. در میان بازماندگان، سه پسر و چهار دختر دارند. بسیاری از نوه‌ها واقف زندگی هستند. پسرشان طاهر احمد سیفی مبلغ سلسله در لوساکا، زامبیا هستند… نه، دخترشان امة‌الرشید که همسر مبلغ سلسله در لوساکا هستند، این روزها در لوساکا بودند. وقتی ایشان وفات یافتند، دخترشان نتوانستند در وفات مادر شرکت کنند و نتوانستند بروند و جنازه را ندیدند. خداوند به ایشان نیز توفیق صبر عطا فرماید و با مرحومه با مغفرت و رحمت رفتار نماید.