ماه رمضان اردوی تربیتی است تا به ترک معصیت‌ها و پیشه کردن نیکی‌ها عادت کنیم (خطبه جمعه امیرالمومنین ۷ مارس ۲۰۲۵)

حضرت امیر المؤمنین پس از خواندن استعاذه، شهادتین، و سوره فاتحه این آیه را تلاوت کرده و فرمودند: «وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»
خداوند متعال می‌فرماید: «هرگاه بندگان من از تو درباره من سؤال کنند، یقیناً من نزدیک هستم. من دعای دعاکننده را اجابت می‌کنم هنگامی که مرا می‌خواند. پس باید آنها نیز دعوت مرا لبیک گویند و به من ایمان آورند تا هدایت یابند.»
با آغاز ماه رمضان، این اندیشه بلافاصله در دل پدیدار می‌شود که باید به نمازها توجه ویژه‌ای داشت، زیرا این ماه سرشار از برکت است. در این ماه دعاها مستجاب می‌شوند و به همین دلیل مردم عموماً بیشتر به مساجد روی می‌آورند. حضور در مساجد نیز افزایش چشمگیری می‌یابد، چه نماز فجر باشد یا نماز عشاء. در روزهای عادی، حضور در نمازهای فجر، مغرب و عشاء به اندازه‌ای که در رمضان می‌شود نیست و این فضل خداوند متعال است که مردم دست‌کم در این روزها به فکر می‌افتند که باید به سوی مسجد بروند و از خداوند متعال فضل او را طلب کنند.
یکی از دلایل این امر این است که خداوند متعال می‌فرماید در روزهای رمضان درهای جهنم را می‌بندم، شیطان را در بند می‌کشم و درهای بهشت را می‌گشایم. از این رو، برخی مردم تصور می‌کنند که شاید فقط در رمضان نیاز به عبادت است و دعاها یا عبادت‌هایی که در رمضان انجام می‌شود، موجب آمرزش ما خواهد شد. شبکه‌های اسلامی غیراحمدی و شبکه‌های کشورها هم این حدیث را مکرراً تکرار می‌کنند، در حالی که این تفکر اشتباه است.
خداوند متعال توجه به عبادت در رمضان را برای این خواسته است که سپس شما آن را جزئی از زندگی خود قرار دهید. اگر این‌گونه نباشد، صرفاً عبادت‌های رمضان کاری از پیش نخواهد برد. بلکه خداوند متعال خواهد فرمود: «شما یک ماه عبادت کردید، در یازده ماه دیگر چه کردید؟» پس انسان باید چنین سوءتفاهمی را از خود دور کند که تنها کافی است در رمضان نماز بخواند و مساجد را آباد کند.
حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرموده‌اند: «کسی که به خاطر ایمان و با نیت ثواب در شب‌های رمضان برخیزد و نماز بخواند، گناهان گذشته‌اش بخشیده می‌شود». این بی‌شک فرمایش ایشان است. حال این اندیشه می‌تواند وجود داشته باشد که وقتی انسان به طور مداوم تلاش می‌کند این نیکی‌ها را جزء زندگی خود سازد و به نمازها، تهجد و نوافل توجه کند، در رمضان توجه بیشتری ایجاد خواهد شد. کسانی که اهل عبادت هستند، به طور مستمر عبادت می‌کنند و با این اندیشه این کار را انجام می‌دهند. اما برخی تصور می‌کنند که فقط برخاستن در شب‌های رمضان کافی است.
انسان سرشار از اشتباهات است و خطاها رخ می‌دهند، اما خداوند متعال نیز بسیار رحمان و رحیم است و او بخشنده نیز هست. به همین دلیل، او برای ما این فرصت را فراهم کرده است که اگر در طول سال مرتکب اشتباهاتی شده‌ایم، اکنون از نو عهد ببندیم و سپس تلاش کنیم بر آن پایدار بمانیم که در آینده ادا کننده حق عبادت خداوند متعال خواهیم بود و تمام نیکی‌هایی را که خداوند متعال دستور داده است، انجام خواهیم داد.
پس یک مسلمان باید به خصوص این نکته را به یاد داشته باشد که دستور عبادت در رمضان که خداوند متعال داده است، برای این است که در شما رشد و هدایت ایجاد شود، و رشد برای یک ماه ایجاد نمی‌شود بلکه چیزی است که باید به طور مداوم تداوم یابد. خداوند متعال همین را فرموده است که برای یادآوری و برای آشکار کردن رحمانیت خود، رمضان را بارها می‌آورد تا انسانی که فراموش کرده و گمراه شده است، دوباره وظایف خود را به یاد آورد. هم حقوق‌الله به یاد آید و هم حقوق‌العباد، و سپس ببیند چگونه می‌تواند حقوق الله و بندگان را ادا کند و چگونه می‌تواند به دستورات خداوند متعال عمل کند.
وقتی خداوند متعال می‌فرماید «سَأَلَكَ عِبَادِي» که وقتی بندگان من این سؤال را می‌کنند، منظور از «بندگان من» در اینجا عاشقان الهی هستند. حال وقتی کسی عاشق دیگری است، این‌طور نیست که یازده ماه سال ابراز عشق نکند و فقط یک ماه ابراز عشق کند. پس کار عاشق خداوند متعال، کار بندگان خداوند متعال این است که به طور پیوسته تلاش کنند آنچه را خداوند متعال دستور داده است، انجام دهند. و اگر در یازده ماه کوتاهی‌هایی رخ داده است، در این روزها به طور ویژه برای جبران آنها تلاش کنند یا اهتمام ورزند تا این کوتاهی‌ها و کمبودها دوباره تکرار نشوند.
عاشقان راستین هر سخن محبوب خود را می‌پذیرند. عشق‌های دنیوی که مردم به آن مبتلا می‌شوند، در آنها بسیاری از بدی‌ها وجود دارد و از آنها ضرر نیز می‌رسد یا حداقل اغلب اوقات منفعتی از آنها حاصل نمی‌شود، اما در عشق به خداوند متعال، جز منفعت چیز دیگری نیست. فقط فایده است، زیرا او سرچشمه هر خیری است، از هر بدی حفظ‌کننده است و از هر سختی نجات‌دهنده است. او می‌گوید از من بخواهید. شما دعا کنید، من به شما پاسخ نیز خواهم داد، و عاشق راستین از خداوند متعال قرب او را می‌طلبد.
بنابراین ما باید تلاش کنیم که قرب خداوند متعال را بجوییم. در عبادت‌های خود، در عبادت‌های رمضان، نباید فقط برای کسب منافع دنیوی خود دعا کنیم، بلکه باید برای کسب قرب محبوب خود دعا کنیم. از او چنین دعا کنیم که: «خداوند متعال، به ما قرب خود را عطا فرما، به ما توفیق دعاهای مقبول عطا فرما، به ما لقاء عطا فرما، روزه‌های ما را قبول فرما»، و وقتی این‌گونه باشد، پس از رمضان نیز هیچ بدی رخ نخواهد داد، بلکه توفیق نیکی‌ها نیز ادامه خواهد یافت.
خداوند متعال بارها در قرآن شریف یادآوری کرده است که حقوق‌الله چیست، حقوق‌العباد چیست، و شما تلاش کنید آنها را ادا کنید. حضرت مسیح موعود علیه‌الصلاة والسلام فرموده‌اند که در قرآن کریم هفتصد حکم است و در رمضان به خصوص به خواندن قرآن کریم توجه داده شده است، و وقتی ما آن را می‌خوانیم، این احکامی را که خداوند متعال به ما داده است، نیز جستجو خواهیم کرد. حتی در جایی حضرت مسیح موعود علیه‌السلام بیش از هفتصد حکم را ذکر کرده‌اند.
پس وقتی این احکام را جستجو می‌کنیم، تلاش خواهیم کرد به آنها عمل کنیم و این کار یک عاشق راستین است که سپس برای اطاعت از سخنان محبوب خود هر تلاش ممکن را انجام دهد، زیرا خداوند متعال می‌فرماید به بندگانم بگو به من ایمان آورند تا هدایت یابند، و ایمان کامل همین است که اطاعت راستین از الله و رسول او شود.
همان‌طور که گفتم، این نیز دستور خداوند متعال است که ایمان و اعمال شایسته چیزهایی هستند که با یکدیگر همراه می‌مانند. به همین دلیل در این آیه نیز آمده است که به دعوت من لبیک گویند. آن سخنان همین است که اعمال شایسته انجام دهند، اعمال نیک انجام دهند، بر نیکی‌ها ثابت قدم باشند، در حال عبادت دعا کنند. در این صورت خداوند متعال می‌فرماید که من دوست شما خواهم شد، همان‌طور که در جای دیگر فرموده است: «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا» که خداوند متعال دوست کسانی است که ایمان می‌آورند.
دوستی خداوند متعال و ایمان، موجب می‌شود که به تقرب خداوند متعال نایل شوید و سپس این تقرب افزایش می‌یابد و در آن پیشرفت حاصل می‌شود. این تقرب چنین نیست که در یک جا متوقف شود. او دعاها را نیز خواهد شنید. پس ما باید در رمضان تلاش کنیم به این مقام برسیم و اگر پس از آن از این مقام عقب‌نشینی کنیم و آن عبادات را آن‌گونه که در رمضان انجام می‌دادیم ادا نکنیم و تلاش برای کسب تقرب به خداوند متعال نکنیم، پس خداوند متعال چگونه دوست ما خواهد شد؟ خداوند متعال دیگر نمی‌تواند ولی ما باشد.
خداوند متعال برای قبولی دعاها شرایطی قرار داده است. خداوند متعال نخست همین را فرموده است که باید بنده او باشید، مخلص او باشید، با خلوص عبادت او کنید، او را سرچشمه همه قدرت‌ها بدانید و هیچ خدای دنیوی نسازید، خدایان دروغین نسازید. افراد کوچک را برای اهداف خود ناخودآگاه خدای خود نسازید. این به عبارت دیگر شرک است.
همین چند روز پیش افراد گارد ویژه آلمان آمده بودند و همین سؤال را می‌پرسیدند که چگونه ما مسئولان را خشنود کنیم. به آنها گفتم: «هر کاری که می‌کنید برای خشنودی خدای متعال انجام دهید و اگر برای خشنودی خدای متعال کار کنید، خداوند متعال خودش توجه مسئولان شما را نیز به این سو برمی‌گرداند و آنها تلاش خواهند کرد وسایل بهبودی شما را فراهم کنند و با شما با رحمت و شفقت رفتار خواهند کرد». اما مهم‌ترین چیز این است که از خداوند متعال رحمت و شفقت او را بخواهید و تلاش کنید به دستورات او عمل کنید.
حال مثالی از حضرت چودری ظفرالله خان می‌آوریم که چگونه ایشان یک بار در دربار ملکه اظهار بی‌قراری کردند. ایشان نشسته بودند و مرتب به ساعت خود نگاه می‌کردند. وقتی مسئولان پرسیدند چه دلیلی دارد، ایشان گفتند: «وقت عبادت من است و وقت عبادت فرا رسیده. این دستور خداوند متعال است و برای من انجام آن ضروری است. به همین دلیل نگرانم که این وقت نگذرد و از دست نرود». پس آنها برای انجام عبادت ایشان ترتیب دادند. این شجاعت است و این مقتضای ایمان است که باید در هر احمدی وجود داشته باشد. ما این مثال‌ها را بیان می‌کنیم، اما باید این نمونه‌ها را اتخاذ نیز کنیم.
سپس حضرت محمد صلی الله علیه وسلم نکات بی‌شماری را برای متوجه ساختن ما به پیشه کردن نیکی‌ها عنوان فرموده‌اند. احادیث بی‌شماری در این زمینه وجود دارد. حضرت مسیح موعود علیه‌الصلاة والسلام در این زمان که غلام صادق پیامبر اکرم هستند، حق غلام بودن ایشان را ادا کرده‌اند و ما را به سوی نیکی‌ها هدایت کرده‌اند. در شروط بیعت ایشان، اکثر شروط بر همین اصل استوار است که به حقوق‌الله و حقوق‌العباد توجه کنید.
پس اینها مواردی هستند که باید به آنها توجه کنیم و وقتی ما این کار را انجام دهیم، خداوند متعال ولی ما خواهد شد، دوست ما نیز خواهد شد و دعاهای ما را نیز خواهد شنید. حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرموده‌اند که خداوند متعال دعاهای کسانی را مستجاب می‌کند که بی‌صبری نشان نمی‌دهند و نمی‌گویند: «من بسیار دعا کرده‌ام و خداوند متعال نمی‌شنود». این کفر است و سخنانی است که از ایمان دور می‌کند. یک مؤمن باید همیشه از این امر پرهیز کند. پس اینها چیزهایی هستند که نیاز به توجه دارند.
برخی به من نیز می‌نویسند که ما بسیار دعا کرده‌ایم. نخست اینکه آنها برای کسب قرب خداوند متعال دعا نکرده‌اند. آنها برای اهداف دنیوی خود دعا کرده‌اند و زمانی دعا کرده‌اند که مشکلات دنیوی برایشان پیش آمده است. وقتی فقط برای حل مشکلات دنیوی به سوی خداوند متعال بروند، چرا خداوند متعال چنین دعاهایی را بپذیرد؟ دوست در صورتی حق دوستی را ادا می‌کند که در شرایط عادی نیز با او دوستی شود، در شرایط عادی نیز حق دوستی با او ادا شود، سخنان او شنیده شود، از او اطاعت شود؛ آنگاه او نیز سخنان شما را خواهد شنید.
پس باید همیشه این نکته را به یاد داشت که ما صرفاً برای اهداف خود و برای امور دنیوی خود نزد خداوند متعال نرویم، بلکه تلاش کنیم برای کسب قرب خداوند متعال نزد او برویم. وقتی ما این کار را انجام دهیم، ان‌شاء‌الله او دعاهای ما را قبول نیز خواهد کرد، می‌شنود و به آنها پاسخ نیز می‌دهد، زیرا او خود فرموده است که من به بندگان خود پاسخ می‌دهم.
حضرت مسیح موعود علیه‌الصلاة والسلام می‌فرمایند که این رابطه دو دوست است. گاهی دوست سخن دوست خود را می‌پذیرد، گاهی از دوست خود می‌خواهد سخن او را بپذیرد. به همین شکل خداوند رفتار می‌کند، اما ظاهراً وقتی خداوند دعای یک مؤمن را رد می‌کند، این نیز در اصل برای منفعت او انجام می‌دهد. این مفهوم سخنانی است که حضرت مسیح موعود علیه‌السلام فرموده‌اند.
حال، این گفته که «من دعا کردم، [ولی مستجاب نشد]»، نخست اینکه آنها فقط زمانی دعا کردند که اهداف دنیوی داشتند. برای دین و برای بهبود آن و برای پیشرفت در دین، برای کسب قرب خدای متعال، دعایی نکرده‌اند. و اگر یک مؤمن است و گاهی دعاهای او نیز قبول نمی‌شود، پس ایشان فرموده‌اند که این رابطه دوستی است، گاهی پذیرفته می‌شود، گاهی نه، و در آنچه نپذیرفته، خداوند متعال برای دوست خود زمینه بهبود قرار می‌دهد. چنین اموری که نمی‌پذیرد، در عوض آن، از راه‌های دیگر به او پاداش می‌دهد.
حضرت مسیح موعود علیه‌السلام در جایی می‌فرمایند که: «وقتی بندگان من درباره من سؤال می‌کنند که چه دلیلی بر وجود خدا هست، پاسخ این است که من بسیار نزدیکم، یعنی نیازی به دلایل بزرگ نیست، وجود من به آسان‌ترین روش قابل درک است. به راحتی دلیل بر هستی من ایجاد می‌شود.» و فرمودند: «دلیل این است که وقتی دعاکننده‌ای مرا می‌خواند، من دعای او را می‌شنوم و با الهام خود بشارت موفقیت او را می‌دهم، که از آن نه تنها به وجود من یقین می‌آید، بلکه به قادر بودن من نیز اطمینان حاصل می‌شود.» پس خداوند متعال می‌شنود و پاسخ نیز می‌دهد.
مسئولان ما در «ریویو آف ریلیجنز» از چندین سال پیش «God Summit» را برگزار می‌کنند. این برنامه در زمان‌های مختلف برگزار شده است و امسال نیز برگزار گردید. در این نشست‌ها، مردم داستان‌های استجابت دعاهای خود را بیان می‌کنند؛ اینکه چگونه خداوند متعال دعاهای آنها را شنیده است و چگونه به دلیل استجابت این دعاها به وجود خداوند متعال یقین پیدا کرده‌اند.
اما شرط اصلی، همان‌طور که حضرت مسیح موعود فرموده‌اند، این است که مردم باید چنان حالت تقوا و خداترسی در خود ایجاد کنند که خداوند صدای آنها را بشنود. خداوند متعال می‌فرماید: «حالت تقوا ایجاد کنید، خداترسی ایجاد کنید تا صدایتان را بشنوم». ایشان می‌فرمایند که خداوند متعال می‌گوید: «حالت تقوا و خداترسی ایجاد کنید، آنگاه خواهم شنید، بدون آن نخواهم شنید». پس این خداترسی و حالت تقوا را باید برای شنواندن صدای خود به خداوند متعال در خویش پرورش داد.
سپس ایشان فرمودند که باید به من ایمان آورند. ایشان آیه را توضیح می‌دهند که پیش از آنکه به آنها معرفت کامل برسد، باید اقرار کنند که خدا وجود دارد و همه قدرت‌ها و توانایی‌ها را داراست، زیرا به کسی که ایمان می‌آورد، عرفان داده می‌شود. همین مطلب را خداوند متعال در این آیه فرموده است: «فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي» که آنها سخن مرا لبیک گویند و به من ایمان آورند.
ایشان فرمودند که این خطاب برای کسانی است که بندگان او هستند. خداوند متعال به بندگان خود می‌فرماید؛ کسانی که مؤمنان حقیقی هستند، بندگان حقیقی هستند. گاهی، همان‌طور که پیش‌تر گفتم، حالت ضعف نیز پیش می‌آید، پس باید ایمان خود را تقویت کنند. با نزدیک شدن به خداوند متعال، و وقتی این حالت حاصل شود، بنده درک می‌کند که تنها خداوند متعال صاحب همه قدرت‌هاست و ایمان به او نیز رشد خواهد کرد. وقتی خداوند ببیند که بنده‌اش چنین تلاش می‌کند تا به او نزدیک شود، ایمان بنده را تقویت خواهد بخشید.
سپس فرمودند به او عرفان داده می‌شود، و تنها در آن صورت بنده در وضعیتی خواهد بود که خداوند متعال دعاهای او را خواهد شنید و او حقیقت خداوند متعال را نیز خواهد شناخت. یا اگر خداوند متعال دعایی را نمی‌شنود، به دل چنان آرامش و تسکینی عطا خواهد فرمود که انسان به این فکر نخواهد افتاد که خدای متعال دعای مرا نشنیده است. بلکه به این فکر خواهد افتاد که خداوند متعال نیازهای مرا به شکل دیگری برآورده خواهد کرد.
ایشان این را نیز فرموده‌اند که خداترسی باید باشد، حقوق خداوند متعال را نیز ادا کنید و حقوق بندگان خداوند متعال را نیز ادا کنید. این خداترسی است. در این صورت خداوند متعال می‌فرماید که من دعای شما را خواهم شنید و انسان باید در ایمان و یقین پیشرفت کند. عرفان ایجاد خواهد شد و سپس در آن عرفان بیشتر پیشرفت خواهد کرد. ایشان فرموده‌اند معرفت کامل، به تدریج ایجاد خواهد شد.
سپس در قرآن کریم آمده است: «يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ» که به غیب ایمان داشته باشید. حضرت مسیح موعود علیه‌السلام تفسیر بسیار لطیفی از آن ارائه کرده‌اند. در جایی فرموده‌اند که غیب نیز نام خداست. فرموده‌اند که پیش از هر دعا این یقین باید باشد که خدا هست و او دارای صفات بی‌شمار است و همه قدرت‌ها و توانایی‌ها را داراست. وقتی با این یقین به سوی خداوند متعال پیش بروید، در برابر او خم شوید و از او دعاها بخواهید، شناخت کامل خداوند متعال را خواهید یافت، عرفان حاصل خواهید کرد و نشانه‌های قبولیت دعا را نیز خواهید دید.
بسیاری از مردم به فضل خداوند متعال این را می‌بینند و برخی وقایع را نیز بیان می‌کنند. همان‌طور که گفته‌ام، در برنامه «God Summit» بسیاری از مردم تجارب خود را بیان کرده‌اند و از آن ایمان‌شان قوی‌تر شده است. صرفاً این کافی نیست که با زبان بگویند ما به وجود خداوند متعال ایمان و یقین کامل داریم، اما به احکام او عمل نکنند یا نمازها را سال‌ها فقط در رمضان بخوانند.
همان‌طور که این روزها مساجد آباد هستند، این مساجد باید همیشه آباد باشند. فضل خداوند متعال است که احمدی‌ها بسیار به نمازها توجه می‌کنند، اما هنوز هم در هر جایی که ضعف‌هایی وجود دارد، باید به کاستی‌های خود نگاه کنند و ببینند که چگونه می‌توانند این رمضان را به گونه‌ای بگذرانند که معیار عبادت‌های ما را ارتقا دهد و ما را به قرب خدای متعال برساند تا بندگان خالص خداوند متعال شویم، پیرو سخنان او باشیم و در نتیجه خداوند متعال دعاهای ما را نیز قبول فرماید.
پس در این رمضان ما باید این عهد کنیم که عبادت‌های خود را زنده خواهیم کرد و سپس برای این از خداوند متعال دعا نیز خواهیم کرد که توفیق پیروی از این عهد را به ما بدهد. سپس باید با تلاش کامل برای انجام آن، تمام توان خود را به کار گیریم. وقتی این تلاش وجود داشته باشد و ما با تمام توان خود در این راه گام برداریم، رابطه‌ای چنان نزدیک با خداوند متعال ایجاد خواهد شد که خدای متعال دوست ما خواهد شد، همان‌طور که او گفته است: «من ولی کسانی می‌شوم که سخنان مرا می‌پذیرند.»
در روایتی آمده است، حضرت ابن عمر رضی‌الله عنه بیان کرده‌اند که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هر کسی از شما که برای او باب دعا گشوده شود، گویی برای او درهای رحمت گشوده شده است، و از میان چیزهایی که از خداوند متعال خواسته می‌شود، محبوب‌ترین، خواستن عافیت از اوست». رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «دعا در برابر بلایی که آمده است و در برابر آنچه هنوز نیامده است، نفع می‌دهد، و ای بندگان الله، بر شما لازم است که دعا کردن را اختیار کنید».
حال بدانید که تنها در روزهای رمضان آفات نمی‌آیند یا مشکلات پیش نمی‌آیند، بلکه در زمان‌های مختلف رخ می‌دهند. پس خداوند متعال می‌فرماید که شما فقط در این روزها دعا نکنید یا فقط هنگام نیاز برای دفع این بلاها دعا نکنید. حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند که دعا از مشکلاتی که هنوز نیامده‌اند و در هر زمان می‌توانند بیایند نیز محافظت می‌کند، به همین دلیل شما باید مداوم دعا کنید و تلاش کنید در پناه خداوند متعال قرار گیرید.
خداوند متعال از مشکلاتی که آمده‌اند نیز محافظت کند، نعمت‌های خداوند متعال نیز همچنان تداوم یابند و در آینده نیز اگر مشکلی پیش آید – که خداوند متعال بهتر می‌داند – خداوند متعال آن بلاها و مشکلات را دور کند و همیشه منفعت عطا فرماید. وقتی این حالت وجود داشته باشد، تنها آنگاه انسان می‌تواند مؤمن حقیقی خوانده شود که خداوند متعال او را در زمره مؤمنان قرار داده است.
پس وقتی در دعاها راه‌های نیکی را از خداوند متعال بخواهید، همان‌طور که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند، وسایل محافظت از بلاهای گذشته نیز فراهم خواهند شد و در آینده نیز محفوظ خواهید ماند. برای گشودن درهای رحمت، باید در زندگی خود چنان تحولی ایجاد کنیم که رابطه ما با خدای متعال پایدار بماند و ما در خوشی و غم، آسانی و سختی، همیشه فضل‌های خداوند متعال را طلب کنیم.
حضرت ابوهریره در روایتی بیان می‌کنند که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «پروردگار ما هر شب به آسمان نزدیک نزول می‌فرماید. وقتی یک سوم شب باقی می‌ماند، خداوند متعال می‌فرماید: کیست که مرا بخواند تا به او پاسخ دهم؟ کیست که از من بخواهد تا به او بدهم؟ کیست که از من طلب بخشش کند تا او را ببخشم؟»
این فضل الهی به رمضان محدود نیست. در اینجا از شرایط عادی سخن می‌گوید که در پاسی از شب، هر گاه بنده‌ای از من دعا می‌کند، من او را می‌بخشم، به او عطا می‌کنم و به سخنان او پاسخ نیز می‌دهم. پس رمضان را خداوند متعال فرصتی قرار داده است که چون در این روزها توجه همه به عبادت است، شما نیز توجه کنید، تا به این نیکی‌ها عادت کنید و وقتی در یک ماه عادت کردید، سپس تلاش خواهید کرد آن را بخشی دائمی از زندگی خود قرار دهید.
در روایتی آمده است، حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «کسی که می‌خواهد خداوند متعال در هنگام سختی‌ها دعاهای او را قبول کند، باید در زمان فراخی و راحتی بسیار دعا کند»، همان‌طور که پیش‌تر نیز از حدیث نقل شده است. پس این نکات بسیار ضروری هستند که باید به یاد داشته باشیم. رابطه ما با خداوند متعال باید همیشگی باشد، نه اینکه ما فقط در تنگی و پریشانی و سختی‌ها به سوی خداوند متعال بدویم و ناله و زاری کنیم. برای دوست حقیقی خداوند متعال شدن، باید تلاش کنیم و برای ولی خداوند متعال شدن، باید مدام بر آستان او خم شویم.
پس همان‌طور که گفتم، باید با استمرار در شرایط عادی توجه داشته باشیم. این حدیث نیز همین را نشان می‌دهد که نه تنها در زمان سختی و نیاز، خداوند متعال را بخوانید، بلکه همیشه او را بخوانید. در روایتی این نیز آمده است که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «خداوند متعال می‌فرماید: من مطابق گمان بنده با او رفتار می‌کنم. هر گاه بنده مرا یاد کند، من در آن هنگام با او هستم. اگر او مرا در دل خود یاد کند، من او را در دل خود یاد خواهم کرد. اگر او مرا در محفلی یاد کند، من او را در محفلی بهتر از آن یاد خواهم کرد. اگر او به اندازه یک وجب به سوی من بیاید، من به اندازه یک دست به سوی او خواهم رفت. اگر او به اندازه یک دست به سوی من بیاید، من به اندازه دو دست به سوی او خواهم رفت. اگر او پیاده به سوی من بیاید، من دوان به سویش خواهم رفت».
پس هر احمدی باید تلاش کند که زبان خود را به ذکر خداوند متعال مشغول نگه دارد و باید تلاش کند که هر فعل و عمل او به سوی خداوند متعال پیش رود. هر قدم ما چنان باشد که به سوی خداوند متعال برداشته شود تا خداوند متعال دوان به سوی ما بیاید و ما را در چادر محبت خود بپیچد و نیازهای ما را برآورده کند. در تنگی و آسایش، در سختی و آسانی، در هر حالت، ما همچنان بنده خداوند متعال باشیم.
در روایتی آمده است که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «ذوالنون (یعنی حضرت یونس) در شکم ماهی این دعا را کردند: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ»، و فرمودند: هر مسلمانی که در هنگام بلا این دعا را بکند، خداوند متعال حتماً این دعا را قبول خواهد فرمود.»
پس این نیز شفقت حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بر ماست که ما را مدام به این دعاها توجه می‌دهند، زیرا انسان دچار ضعف می‌شود. گاهی انسان حق خداوند متعال را ادا نمی‌کند، اما خداوند متعال همچنان بر بندگان مهربان است و به آنها دعاهایی آموخته است که خود خداوند متعال آموزش داده است.
دعاهای مختلفی که در قرآن کریم آموزش داده شده است، برای چه آموزش داده شده‌اند؟ چرا خداوند متعال آنها را همراه با دعاهای پیامبران ذکر کرده است؟ خداوند متعال این دعاها را به ما آموخته است تا وقتی ما اینها را بخوانیم، آنها را قبول کند، چون دعاهای آموخته شده از خداوند متعال هستند. اما نکته اصلی همان است که ما نخست باید ادا کننده حق او باشیم. خداوند متعال دستور داده است: «فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي» که باید به دعوت من لبیک بگویید، سخن مرا بشنوید و ایمان خود را تازه کنید. پس ما می‌توانیم وضعیت خود را بررسی کنیم که تا چه حد از دستورات خداوند متعال پیروی می‌کنیم.
در توضیح دعای حضرت یونس که اخیراً خواندم، حضرت مسیح موعود علیه‌الصلاة والسلام می‌فرمایند: «از این درسی می‌آموزیم که خداوند متعال تقدیر را تغییر می‌دهد. گریه و زاری و صدقات، چنان‌که در ماجرای قوم حضرت یونس علیه‌السلام رخ داد یا در آن ماجرا ذکر شده است، حتی حکم مجازاتی که صادر شده است را نیز رد می‌کند». اتهام زده شده، حکم مجازات نیز صادر شده، حتی در آن زمان نیز دعا آن را رد می‌کند.
حال برخی می‌گویند، همان‌طور که پیش‌تر نیز گفتم، وقتی خداوند متعال در تقدیر این را نوشته است و خداوند متعال می‌داند که این اتفاق خواهد افتاد، پس چه نیازی است دعا کنیم؟ چه نیازی است نیکی کنیم؟ ایشان فرمودند که خداوند متعال این دعا را آموزش داده است و با بیان ماجرای حضرت یونس، این دلیل را نیز ارائه داده است که من تصمیمات تقدیر را که تصمیمات من هستند، تغییر می‌دهم، به شرط اینکه گریه و زاری شما باشد و رابطه درست شما با خدای متعال باشد. اگر شروع به انجام نیکی‌ها کنید و از بدی‌ها پرهیز کنید و بر آستان خداوند متعال افتاده، گریه و زاری کنید.
ایشان می‌فرمایند: «من می‌خواهم به شما بفهمانم که کسانی که پیش از نزول بلا دعا می‌کنند و استغفار می‌کنند و صدقه می‌دهند، خداوند متعال بر آنها رحم می‌کند و آنها را از عذاب الهی نجات می‌دهد». همین را ایشان فرموده‌اند که وقتی بلاها می‌آیند، حتی در آن هنگام نیز خداوند متعال چنان مهربان است که در آن زمان نیز شما را نجات می‌دهد، اگر دعاهای شما واقعاً از صمیم قلب باشد و استغفار شما حقیقی باشد.
فرمودند: «سخنان مرا همچون قصه نشنوید. من می‌گویم در راه خدا که به احوال خود تأمل کنید و هم خود به دعا مشغول شوید و هم دوستان خود را التماس دعا کنید. استغفار برای عذاب الهی و مصائب شدید همچون سپر عمل می‌کند. بسیار استغفار کنید». این سپر است. یعنی این سپر شماست. اگر استغفار کنید، خداوند متعال شما را نجات خواهد داد.
در روزهای گذشته من نیز تشویقی برای دعا کرده بودم و در آن به استغفار نیز متوجه کرده بودم. ایشان فرموده‌اند استغفار یک سپر است. ایشان می‌فرمایند در قرآن شریف، خداوند متعال می‌فرماید: «وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ». خداوند متعال خود فرموده است که چرا شما را عذاب دهد اگر شما استغفار می‌کنید. خداوند متعال کسانی را که استغفار می‌کنند، عذاب نمی‌دهد، به شرط اینکه استغفار حقیقی باشد. به همین دلیل فرمودند: «اگر می‌خواهید از عذاب الهی در امان بمانید، بسیار استغفار بخوانید».
پس خداوند متعال همین را فرموده است در این دعا که خداوند متعال چنین نیست که آنها را عذاب دهد در حالی که آنها طلب بخشش می‌کنند. حضرت مسیح موعود علیه‌السلام در تفسیر آن فرموده‌اند: «اگر می‌خواهید از این عذاب الهی نجات یابید، بسیار استغفار کنید.»
سپس در روایتی، حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرموده‌اند: «خداوند متعال بسیار با حیا و کریم و سخاوتمند است. وقتی بنده در حضور او هر دو دست را بلند می‌کند، او از اینکه آنها را خالی و ناکام بازگرداند، شرم می‌کند». یعنی دعایی که از صمیم قلب شده باشد، آن را رد نمی‌کند، بلکه آن را قبول می‌کند.
پس دعاهایی که از خداوند متعال می‌کنیم، باید از صمیم قلب بخواهیم. برای گناهان و اشتباهات گذشته طلب بخشش کنیم و برای آینده توفیق پایداری بر نیکی‌ها را از خداوند متعال بخواهیم و سپس برای پایداری بر آن تلاش کنیم. در رمضان نیز برای آن تلاش کنیم، برای آن دعا کنیم، پس از رمضان نیز برای آن تلاش کنیم، سپس ببینیم خداوند متعال چگونه دوان به سوی ما می‌آید و ما را در آغوش خود می‌گیرد.
حضرت مسیح موعود علیه‌السلام می‌فرمایند: «همان‌طور که خدای متعال در کتاب خود میان انسان نیک و انسان بد تفاوت قائل شده است و برای آنها جایگاه‌های جداگانه تعیین شده است، به همین شکل در قانون طبیعت او متعال نیز میان این دو انسان تفاوت است؛ یکی از آنها خدای متعال را چشمه فیض می‌داند و با دعاهای حالی و قالی از او قدرت و یاری می‌طلبد و دیگری فقط بر تدبیر و یاری خود تکیه می‌کند و دعا را مایه خنده می‌داند، بلکه از خدای متعال بی‌نیاز و در حالت متکبرانه زندگی می‌کند».
«کسی که در هنگام مشکل و سختی از خدای متعال دعا می‌کند و از او حل مشکلات می‌خواهد، او به شرط اینکه دعا را به کمال برساند -این شرط است، یعنی این شرط گذاشته‌اند که دعا را به کمال برسانند- از خدای متعال آرامش و خوشی حقیقی می‌یابد. و اگر به فرض آن مطلب را نیابد، باز هم نوع دیگری از تسلی و سکینت از جانب خدای متعال به او عطا می‌شود»، و فرمودند که «او هرگز هرگز ناکام نمی‌ماند و علاوه بر موفقیت، قوت ایمانی او پیشرفت می‌کند و یقینش افزایش می‌یابد».
حال این نکات را ببینیم که ما باید فضل‌های خداوند متعال را کسب کنیم. خداوند متعال خود میان نیک و بد همین تفاوت را قرار داده است. کسی که نیک است، خداوند متعال را چشمه فیض می‌داند. هر فیضی را از ذات خداوند متعال می‌داند، هر فیضی را از خداوند متعال می‌داند و از او قدرت می‌طلبد، پس او یقیناً مؤمن است. یک متکبر چنین کاری نمی‌کند، او تصور می‌کند که با استفاده از وسایل دنیوی، بسیاری چیزها به دست خواهد آورد. وقتی چنین حالتی پیش آید، پس خداوند متعال نیز چنین بندگانی را در زمانی مؤاخذه می‌کند.
در روایتی آمده است که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم فرمودند: «وقتی از مجلسی برمی‌خاستند، این دعا را می‌کردند: ای خدای من، ترس خود را به ما عطا کن که آن را مانعی میان ما و گناهان قرار دهی و از ما نافرمانی تو سر نزند، و به ما چنان مقام اطاعتی عطا کن که به سبب آن ما را به بهشت برسانی، و آنقدر یقین بخش که با آن مصائب دنیا را بر ما آسان گردانی. ای خدای من، ما را توفیق ده از گوش‌ها، چشم‌ها و قوت‌های خود در تمام عمر به درستی بهره ببریم و ما را وارث این نیکی قرار ده و کسی که بر ما ظلم کند، تو انتقام ما را از او بگیر و کسی که با ما دشمنی دارد، علیه او یاری ما کن و ما را از هرگونه آزمایشی در دین محافظت کن و چنان کن که دنیا بزرگترین غم و فکر ما نباشد و نه دانش ما فقط به دنیا محدود باشد»، یعنی دسترسی دانش ما فقط تا حد دنیا نباشد، فکرها و غم‌های ما فقط دنیا نباشد و فرمودند: «چنین فردی را بر ما مسلط نکن که بر ما رحم نکند و با مهربانی رفتار نکند.»
پس باید این دعا را همیشه به یاد داشته باشیم. ایشان چه دعای دردمندانه‌ای به خداوند متعال کرده‌اند. دعای بسیار جامعی است که حضرت محمد صلی الله علیه وسلم به ما عطا فرموده‌اند. پس ما از خداوند متعال دعا می‌کنیم که همه قوت‌های ما، اعضای ما، چشم، گوش، بینی، زبان، مغز، قلب، هر چیز ما، خداوند متعال آن را سودمند قرار دهد و هر عضو ما شکرگزار خداوند متعال باشد و ما وارث نعمت‌های او شویم و خداوند متعال ما را از ظالمان محافظت کند.
با توجه به شرایط فعلی دنیا در برخی مناطق و در پاکستان نیز و دیگر مکان‌ها، بنگلادش و دیگر مناطق، کشورهای دیگر نیز، الجزایر و غیره یا جاهای دیگر، کشورهای آفریقایی، برخی گروه‌های افراطی تسلط پیدا کرده‌اند یا حملاتی از سوی برخی از این گروه‌ها انجام می‌شود. و این گروه‌ها چنان هستند که حکومت‌ها نیز از آنها می‌ترسند و سخنان آنها را می‌پذیرند. پس باید از خداوند متعال این دعا را کرد که ما را از ظالمان نجات ده و از آنها انتقام بگیر و کسانی که با ما دشمنی دارند، تو علیه آنها یاری‌مان کن.
به این ترتیب وقتی در رمضان دعا کنیم، خداوند متعال انقلابی عظیم ایجاد خواهد کرد و سپس خواهیم دید، خواه آن ملای پاکستانی باشد یا فرد قدرتمندی باشد یا فرد قدرتمندی از حکومت دیگری باشد، هرگز نمی‌تواند به ما آسیبی برساند و اگر ما با خلوص به سوی خداوند متعال خم شویم، پس خداوند متعال به یاری ما خواهد آمد و حق ولی و دوست بودن را ادا خواهد کرد.
حضرت مسیح موعود علیه‌الصلاة والسلام می‌فرمایند: «نزدیک‌ترین راه کسب فضل، دعاست و لوازم دعای کامل این است که در آن رقت باشد، اضطراب باشد، گدازش باشد، عاجزی و بی‌قراری باشد». اضطراب ایجاد شود. فرمودند: «دعایی که از عاجزی، اضطراب و شکسته‌دلی سرشار باشد، فضل خدای متعال را جذب می‌کند و با قبول شدن، به مقصود اصلی می‌رساند، اما مشکل این است که این نیز بدون فضل خدای متعال به دست نمی‌آید.»
سپس درمان آن همین است که دعا کنید، هر چند بی‌میلی و بی‌ذوقی باشد، اما سیر نشود. چه در دعا لذتی باشد یا نباشد، اما به دعا کردن ادامه دهید که برای من جز تو کس دیگری نیست. به خداوند باید همین را گفت که ما جای دیگری نمی‌رویم. من نزد کس دیگری نمی‌توانم بروم. پس من نزد تو نشسته‌ام و دلم آرام نخواهد گرفت تا زمانی که تو سخنان مرا نپذیری. فرمودند که حتی اگر با تکلف و تصنع باشد، به همین شکل به دعا کردن ادامه دهید. سپس چنان حالتی پدید خواهد آمد که در زمانی آن تکلف و تصنع به شکل دعای حقیقی در خواهد آمد.
ایشان می‌فرمایند که برای دعای اصلی و حقیقی نیز به دعا نیاز است. فرمودند که بسیاری از مردم دعا می‌کنند، دل‌شان سیر می‌شود و می‌گویند که چیزی حاصل نمی‌شود. ایشان فرمودند که نصیحت ما این است که برکت در همین الک کردن خاک است. برکت در غربال کردن همین خاک است، زیرا گوهر مقصود از همین بیرون می‌آید. هدفی که باید به دست آورد، مرواریدی که باید حاصل کرد، از همین بیرون می‌آید.
حال کسانی که طلا به دست می‌آورند، می‌دانند که به روش سنتی در کنار رودخانه‌ها می‌نشینند و مردم با غربال‌ها خاک را غربال می‌کنند. چندین کیلو بلکه من‌ها خاک را غربال می‌کنند و سپس مقدار کمی طلا، یک مثقال یا حتی کمتر، به دست می‌آورند و به همین خوش می‌شوند، روزها مشغول می‌مانند. پس به همین ترتیب اگر در برابر خداوند متعال خم بمانید، برکت خواهید یافت.
فرمودند: «زیرا سرانجام گوهر مقصود از همین بیرون می‌آید و روزی می‌رسد که قلب او با زبانش هماهنگ می‌شود. و سپس خود به خود آن فروتنی و رقت و آنچه از لوازم دعاست پدید می‌آید». ایجاد رقت بسیار ضروری است. فرمودند: «کسی که شب برمی‌خیزد هر چند با عدم حضور قلب باشد». توجه نداشته باشد، چه بسا، و بی‌صبری کند و با عجله نماز بخواند، اما اگر در این حالت هم دعا کند که: «الهی دل در قبضه و تصرف توست پس آن را پاک گردان» و در عین حال از خداوند متعال بخواهد حالت قبضش را به بسط تبدیل کند، از این قبض حالت بسط به او دست خواهد داد.
از این کیفیت بی‌دلی نیز خداوند متعال چنان حالتی ایجاد خواهد کرد که در آن تمرکز شروع به ایجاد خواهد کرد و موانع قلبی برطرف خواهند شد و رقت پدید خواهد آمد. آن حالت انقباض از بین خواهد رفت و نه تنها توجه به دعا کردن ایجاد خواهد شد، بلکه دعاها از دل جاری خواهند شد. و فرمودند که این همان زمانی است که ساعت استجابت نامیده می‌شود.
هنگامی که چنین حالتی پیش آید، بدانید که زمان استجابت دعا فرا رسیده است. او خواهد دید که در آن لحظه روح همچون آب بر آستانه الوهیت جاری می‌شود و گویی قطره‌ای است که از بالا به پایین می‌ریزد. پس در چنین حالتی وقتی رقت قلب حاصل می‌شود، سپس هنگامی که انسان به طور مداوم ادامه می‌دهد، خداوند متعال رقت ایجاد می‌فرماید و آنگاه استجابت دعاها آشکار شدن آغاز می‌کند.
سپس ایشان می‌فرمایند که: «آن خدایی که ما به سوی او فرا می‌خوانیم، بسیار کریم و بسیار مهربان، با حیا، راستگو، وفادار و رحم کننده بر عاجزان است. پس شما نیز وفادار شوید و با صداقت و وفای کامل دعا کنید، در نتیجه او بر شما رحم خواهد کرد. از هیاهوی دنیا جدا شوید و به دین رنگ نزاع‌های نفسانی ندهید. برای خدا شکست را بپذیرید و تسلیم شوید، آنگاه وارث پیروزی‌های بزرگ خواهید شد.»
فرمودند که در امور کوچک و دنیوی نیز باید خود را از آنها حفظ کنید. برای کسب تقرب به خداوند متعال باید از این چیزها پرهیز کرد. لازم است به حقوق بندگان توجه شود. لازم است به روابط خویشاوندی توجه شود. لازم است به ادای حقوق دوستان توجه شود. تنها در این صورت است که توجه به ادای حق خداوند متعال ایجاد می‌شود و سپس انسان نشانه‌های استجابت دعاها را نیز خواهد دید.
ایشان می‌فرمایند که اولین نعمت دعا این است که در انسان تغییر پاکی ایجاد می‌شود که برای استجابت دعا بسیار ضروری است که سپس تغییر پاک ایجاد شود. تغییرات پاک فقط در رمضان ایجاد نمی‌شوند، بلکه تغییر پاک دائمی ایجاد می‌شود، آنگاه است که تأثیر استجابت دعا بر انسان آشکار می‌شود.
سپس فرمودند که از این تغییر، خداوند متعال نیز در صفات خود تغییر ایجاد می‌کند. صفات او تغییرناپذیر هستند، اما برای کسی که تغییر یافته است، تجلی متفاوتی دارد. این طور نیست که صفات خداوند متعال تغییر می‌کنند، بلکه خداوند متعال صفات رحمت و نعمت‌های خود را به حرکت درمی‌آورد و انسان را از آنها بهره‌مند می‌سازد.
فرمودند: «دنیا این چیزها را نمی‌داند. وقتی چنین حالتی در انسان ایجاد می‌شود، وقتی از آن خدا می‌شود، به نظر می‌رسد گویی او خدای دیگری است، در حالی که خدای دیگری وجود ندارد، اما تجلی جدید او را در رنگ جدیدی آشکار می‌کند. سپس در شأن آن تجلی خاص، برای آن شخص تغییر یافته کاری می‌کند که برای دیگران نمی‌کند.»
کسانی که می‌گویند این سرنوشت است، این باید اتفاق بیفتد، پس چگونه دعا خواهد شد، چگونه قبول خواهد شد؟ اگر دعا با نیت خوب انجام شود، همان‌طور که خداوند متعال فرموده است، پس خداوند متعال سرنوشت را هم تغییر می‌دهد، خداوند متعال تصمیمات خود را تغییر می‌دهد. آنچه بدفرجام است به نیک‌فرجامی تبدیل می‌شود.
پس ما نیاز داریم که بسیار به دعاها توجه کنیم و این رمضان را رمضانی بسازیم که رمضان قبولی دعاها باشد. رمضانی که در خود تغییر پاک ایجاد کنیم و سپس این تغییر پاک به طور دائم بخشی از زندگی‌های ما شود و خداوند متعال ما را از دشمنان، از تمام مخالفان نجات دهد، ما را از تمام ظالمان نجات دهد.
خداوند متعال به ما این توفیق دهد که این رمضان را وسیله‌ای برای ایجاد تغییر پاک دائمی در زندگی‌هایمان قرار دهیم و سپس این تغییر پاک بخش همیشگی زندگی‌های ما شود. خداوند متعال به ما توفیق آن را عطا فرماید.