یکشنبه, نوامبر 8, 2026

نگاهی اصولی راجع به علایم و نشانه‌های ظهور امام مهدی و مسیح موعود و رفع یک شبهه

بعضی از مردم می‌گویند که اگرچه به طور کلی نشانه‌های مسیح موعود و مهدی در وجود حضرت میرزا غلام احمد تحقق یافته‌اند، اما جزئیات برخی از نشانه‌های روایت شده هنوز به وقوع نپیوسته است. همچنین برخی از مواردی که علمای امت از احادیث و گفته‌های صحابه استنباط کرده یا بر اساس قیاس‌های خود نوشته‌اند، هنوز محقق نشده است. پس پاسخ به این شبهه این است که ما مسئول افکار شخصی علما نیستیم. اما درباره نشانه‌های حقیقی و روایت شده که در قرآن و حدیث بیان شده‌اند، دو نکته را باید به خاطر داشت. امیدواریم هر کس که از خدا می‌ترسد، این دو نکته را با دقت بررسی کند تا حتماً به حقیقت دست یابد.
نکته اول این است که نشانه‌هایی که درباره هر مأمور الهی بیان می‌شوند، یک مفهوم کلی دارند که در نتیجه نگاهی جامع و کلی حاصل می‌شود. بنابراین، نخست باید همه نشانه‌های روایت شده را به دقت بررسی کنیم و مفهوم کلی آنها را مشخص سازیم. یعنی باید دریابیم که از مطالعه مجموع این نشانه‌ها، چه تصویر یا شکل کلی استنباط می‌شود که بر اساس آن، بعثت مسیح موعود و مهدی معهود مقدر شده است. به عبارت دیگر، پس از مطالعه همه نشانه‌ها و جزئیات، باید با کمک عقل خدادادی مشخص کنیم که در نتیجه بررسی جمعی، چه تصویر و شکل کلی به دست می‌آید که می‌توان آن را هدف اصلی و مقصود نشانه‌های روایت شده، روح اصلی و جوهر آنها دانست. هنگامی که در نتیجه نگاهی جامع به همه نشانه‌ها و جزئیات آنها به یک مفهوم کلی دست یافتیم، باید مدعی را در برابر این مفهوم کلی قرار دهیم و درباره صداقت او قضاوت کنیم. اگر حالات مدعی با مفهوم کلی مطابقت داشته باشد و تا جایی که به مفهوم کلی مربوط می‌شود، جای شک و شبهه معقولی باقی نماند، و از طرف دیگر دلایل عقلی، به خصوص دلایلی که صدق آنها از قرآن ثابت شده باشد، آن ادعا را تأیید کند، در این صورت بر ما لازم است برخی اختلافات جزئی را به خداوند واگذار کنیم و مدعی را صادق و تصدیق شده بدانیم. این همان راه مطمئنی است که همواره روش صالحان بوده است.
پس آشکار است که هرگاه نشانه‌های روایت شده از نظر مفهوم کلی خود، یک مدعی را کاملاً تأیید می‌کند، در این صورت انکار کردن صرفاً به این دلیل که به گمان ما هنوز برخی جزئیات رخ نداده‌اند، راهی به سوی هلاکت است و هر مؤمنی باید از آن پرهیز کند. روح و جوهر نشانه‌ها، مفهوم کلی آن‌هاست. پس هرگاه مفهوم کلی، صداقت مدعی را تأیید کند، نادانی خواهد بود که ما بر برخی جزئیات دور افتاده پافشاری کنیم و به این سبب درباره مدعی‌ای که صداقتش را مجموع همه نشانه‌ها گواهی می‌دهند، شک و تردید روا داریم. آشکار است که مطابقت دادن خود با مفهوم کلی نشانه‌های روایت شده در اختیار انسان نیست. البته بدون شک به طور جزئی در برخی موارد می‌توان درباره بعضی جزئیات تردید کرد که یک انسان می‌تواند خود را با آنها تطبیق دهد.
پس ما با اطمینان و شکرگزاری می‌گوییم که از یک سو، تمام نشانه‌های مربوط به مسیح موعود و مهدی معهود که از قرآن کریم و احادیث معتبر ثابت شده‌اند، به طور قطعی و یقینی در وجود حضرت میرزا غلام احمد دیده می‌شوند. می‌توان با دلایل قاطع و براهین روشن، صداقت ایشان را اثبات کرد. برای هیچ شک و شبهه‌ای جایی باقی نمی‌ماند، مگر آنکه فردی از روی تعصب کور شده یا گرفتار توهمات خطرناک شده باشد. از سوی دیگر، بیشتر نشانه‌های تفصیلی، به ویژه نشانه‌های قرآنی، کاملاً و اکثر نشانه‌های حدیثی به طور واضح و روشن تحقق یافته‌اند. بخش باقی‌مانده را نیز می‌توان با تأویل‌های معقول تطبیق داد. در این صورت، چقدر ناگوار خواهد بود اگر کسی به جزئیات کم‌اهمیت چنگ بزند و آن را علیه حقیقت به کار گیرد، و آن دلایل روشنی را که بر ادعاهای حضرت میرزا همچون خورشید می‌درخشند، نادیده بگیرد. دربارۀ چنین شخصی هرگز نمی‌توان گفت که نیتش نیکوست و نه می‌توان او را از صمیم قلب جویای حقیقت دانست. بلکه یقیناً چنین فردی را شکار تکبر، خودخواهی، خودبینی و تعصب خواهید یافت. زیرا او در جایی که چیزی مطابق میل خود می‌یابد، حتی ذره‌ای از آن را از دست نمی‌دهد و در جایی که چیزی برخلاف میلش می‌بیند، حتی کوهی از دلایل را نیز مانند زباله دور می‌اندازد. ببین تفاوت راه از کجاست تا به کجا.
نکتۀ دوم که باید به خاطر داشت این است که این یک سنت مستمر است که پیامبران، فرستادگان و مأموران خداوند حتماً مورد انکار قرار می‌گیرند. قرآن را باز کنید و ببینید که هیچ فرستاده‌ای نبوده که قومش از همان ابتدا او را پذیرفته باشد. بلکه همه مورد انکار قرار گرفته‌اند و با همه آنها استهزاء شده است. به همه آنها دروغگو گفته شده و با آنها مخالفت شده است. جالب اینجاست که درباره همه آنها گفته شده که نشانه‌هایی که در کتاب‌های پیشین بیان شده، در این شخص دیده نمی‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: «يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُون » (سوره یس: ۳۱). همچنین می‌فرماید: «أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ» (سوره بقره:۸۸). یعنی: وای افسوس بر این مردم که هرگاه پیامبری نزدشان می‌آمد او را تکذیب می‌نمودند و مسخره می‌کردند.
ای مردم، آیا این درست نیست که هر زمان پیامبری چیزی برخلاف خواسته‌هایتان آورد، تکبر ورزیدید و گروهی را تکذیب کردید و گروهی را می‌خواستید بکشید؟
خلاصه، این یک واقعیت ثابت‌شده است و قرآن بر آن گواهی می‌دهد و تاریخ نیز تأیید می‌کند که هر مصلح روحانی و هر فرستاده‌ای از جانب خداوند مورد تکذیب، طعنه، تمسخر و استهزای مردم قرار می‌گیرد. دلیل آن این است که مردم او را مطابق میل و خواسته‌های خود نمی‌یابند. یعنی مردم تصویر دیگری از آن مصلح در ذهن خود دارند، اما او به گونه‌ای دیگر ظاهر می‌شود. قرآن کریم و دیگر کتاب‌های آسمانی پر از چنین مثال‌هایی هستند، اما در اینجا به دو مثال بسنده می‌کنم.
زمانی که حضرت عیسی علیه‌السلام ادعای مسیح بودن کرد، یهودیان به شدت او را انکار کردند و ادعاهایش را مسخره کردند. آنها گفتند در کتاب‌های ما برای شخص موعود نشانه‌هایی ذکر شده است، اما تو مطابق آن نشانه‌ها نیامده‌ای. مثلاً آنان گفتند که در کتاب زبور ما آمده است که قبل از آمدن مسیح، ابتدا الیاس نبی از آسمان نازل می‌شود و سپس مسیح می‌آید (ملاکی ۴: ۵). اما الیاس هنوز از آسمان فرود نیامده است (متی ۱۷: ۱۰). همچنین به ما گفته شده که مسیح فرستاده‌ای به شکل پادشاه خواهد بود و به واسطه او ما صاحب سلطنت بزرگی می‌شویم. عزت از دست رفته ما دوباره به ما باز می‌گردد و او با دشمنان ما می‌جنگد و آنان را از دم تیغ می‌گذراند. اما این گفته‌ها هنوز محقق نشده‌اند (نگاه کنید به اناجیل اربعه).
حضرت مسیح به آنان پاسخ داد که فرود آمدن ایلیا یعنی الیاس از آسمان به معنای آمدن کسی شبیه به او است و آن شخص یحیی نبی است که آمده است. «متی ۱۴/ ۱۱» و درباره پادشاهی این تفسیر را ارائه کردند که منظور از آن پادشاهی روحانی است، نه پادشاهی ظاهری. اما یهودیان این تفسیرها را نپذیرفتند و بر معنای ظاهری پافشاری کردند.
همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نزد اهل کتاب چنین ادعایی را مطرح کردند که «من همان پیامبری هستم که موسی وعده داده بود». آنان گفتند: «او نشانه‌هایی دارد که در شما دیده نمی‌شود. مثلاً به ما گفته شده بود که آن پیامبر اسرائیلی خواهد بود، اما شما از نسل اسماعیل هستید» و غیره.
از این گفتگو مشخص می‌شود که مناقشه بر سر نشانه‌ها پدیده‌ای تازه نیست، بلکه کشمکشی دیرینه است که دست کم از دو هزار سال پیش تاکنون ادامه دارد. پس در چنین شرایطی بسیار باید احتیاط کرد و انکار کردن کار درستی نیست. شما چه می‌دانید، شاید یکی از این نشانه‌ها از جانب خداوند برای آزمایش شما باشد. پس احتیاط کنید و هوشیار باشید تا مبادا در حالت غفلت در این آزمون قرار بگیرید و ناکام شوید. یهودیان با چنین گفته‌هایشان فریب خورده، انکار کردند و مورد غضب خداوند قرار گرفتند. اما من می‌گویم اگر شما انکار کنید، در آن صورت بیشتر از یهودیان مستحق مجازات می‌شوید؛ زیرا برای آنان نمونه‌ای از قبل وجود نداشت، اما برای شما نمونه آشکار یهودیان موجود است. کسی که با وجود نمونه باز هم فریب می‌خورد، بیشتر مستحق مجازات می‌شود.
ما بار دیگر می‌گوییم که خوانندگان به این نکته بسیار بیندیشند، زیرا این نکته بسیار قابل به یاد داشتن است که اگر شخصی کاملاً مطابق با علائمی که مردم درباره شخص موعود می‌دانند ظاهر شود و ذره‌ای تفاوت وجود نداشته باشد، در آن صورت عقل هرگز نمی‌پذیرد که چنین شخصی انکار شود. بلکه حتمی است که اگر مردم چنین شخصی را ببینند، او را خواهند شناخت که همان شخص موعود است و جایی برای انکار باقی نخواهد ماند. اما شاهدیم و قرآن نیز می‌گوید که در مقابل هر مأمور الهی انکار صورت می‌گیرد و تاریخ هم این را ثابت می‌کند. حتی در برخی روایات درباره مسیح موعود به طور خاص ذکر شده است که او به شدت تکذیب می‌شود، تا جایی که مردم او را کافر می‌خوانند و از دایره اسلام خارج می‌دانند (نگاه کنید به «حجج الکرامه»). با در نظر گرفتن وقایع گذشته باید بپذیریم که طبق سنت قدیمی، لازم بود مسیح موعود نیز به گونه‌ای ظاهر شود که احوالش با تصویری که مردم درباره‌اش در ذهن خود دارند، کاملاً مطابقت نداشته باشد و مردم گمان کنند که برخی نشانه‌ها هنوز محقق نشده‌اند. وگرنه چگونه ممکن است شخصی که قرار است بیاید، مطابق با تمام علائمی که مردم درباره‌اش در ذهن دارند ظاهر شود و هیچ نشانه‌ای نباشد که در او وجود نداشته باشد، اما با این حال مردم او را مسخره کنند و انکارش نمایند.
خلاصه کلام اینکه از یک طرف، طبق گفته قرآن شریف، انکار در مقابل هر مأمور الهی به طور قطعی ثابت شده است و انکار مسیح موعود نیز در برخی روایات به طور خاص ذکر شده است. از طرف دیگر، می‌بینیم که از نظر عقلی، انکار زمانی رخ می‌دهد که یک مدعی به گونه‌ای ظاهر شود که برخلاف افکار و انتظارات مردم باشد و به آنها فرصتی برای گفتن این سخن بدهد که فلان و فلان نشانه‌ها در این شخص دیده نمی‌شوند و فلان و فلان علامت‌ها هنوز ظاهر نشده‌اند. بنابراین ثابت شد که برای مسیح موعود لازم بود به گونه‌ای ظاهر شود که با برخی انتظارات مردم مطابقت نداشته باشد. به عبارت دیگر، باید گفت در جایی که دیگر نشانه‌های مسیح موعود ذکر شده‌اند، این نشانه نیز ذکر شده است که برخی از علامت‌هایی که مردم تصور می‌کنند، مطابق میل و خیال آنها ظاهر نخواهند شد.
علاوه بر این، نکته قابل توجه دیگری نیز وجود دارد. در احادیث، مسیح موعود «حکم» و «عدل» نامیده شده است (نگاه کنید به صحیح بخاری). حکم یعنی داور اختلافات و عدل یعنی داوری کننده به شیوه درست. همان طور که پیش‌تر ذکر شد، یکی از کارهای مهم مسیح موعود، داوری کردن است؛ یعنی حل و فصل اختلافات. او را عادل معرفی کرده‌اند تا نشان دهند که به درستی قضاوت خواهد کرد. این بدان معناست که در زمان او، امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم دچار اختلافات فراوانی خواهند بود و مسیح موعود همه این اختلافات را به شکلی صحیح حل خواهد کرد. پس در حالی که درباره نشانه‌های مسیح موعود نیز اختلاف نظر وجود داشته، لازم بوده که او در مقام حَکَم و داور عادل، این اختلافات گوناگون را که به عنوان نشانه‌های او پنداشته شده بودند نیز حل و فصل کند و برخی از آنها را تأیید و برخی دیگر را رد نماید. متأسفانه شما مسیح موعود را به عنوان حَکَم و داور عادل می‌پذیرید، اما در عین حال جایگاه و مرتبه‌ای برای او قائل نیستید که مانند محدثان معمولی، برخی روایات را ضعیف و برخی دیگر را قوی بداند. شما درباره محدثان معتقدید که آنها این حق را داشتند تا بر اساس دانش خود، بعضی روایات را ضعیف و نادرست و برخی دیگر را قوی و صحیح قلمداد کنند و تا به امروز عملاً در برابر تصمیمات آنها سر تسلیم فرود آورده‌اید. اما برای شخصی که از سوی خداوند مأمور شده و درباره‌اش گفته شده که حَکَم و عادل خواهد بود، حاضر نیستید این حق را بپذیرید که درباره روایت‌های قوی و ضعیف، درست و نادرست تصمیم‌گیری کند و تصمیم او برای شما قابل قبول نیست!
ای دوستان‌ما! اگر مسیح موعود همه دانسته‌های شما را مانند یک مقلد محض در برابر علمای شما با احترام بپذیرد و هیچ سخنی برخلاف نظر و تحقیق هیچ عالم دینی یا محدثی بر زبان نیاورد، پس چگونه می‌تواند داور و عادل باشد؟ آمدن او چه فایده‌ای خواهد داشت؟ آیا گمان می‌کنید که مسیح موعود برای این خواهد آمد که گاهی در برابر یک عالم دینی تعظیم کند و گاهی در مقابل دیگری با احترام بنشیند یا در برابر سومی دست بسته بایستد و هیچ اختیاری نداشته باشد که کلمه‌ای برخلاف نظر علما بگوید؟ افسوس که دل‌ها مرده و چشم‌ها کور شده‌اند!
ای عزیزان! ای دوستان! بیندیشید و بدانید! آن مسیح موعودی که از خداوند تربیت یافته و از پیامبر راستگو لقب داور و عادل گرفته، برای اصلاح جهان می‌آید. شما حتی به اندازه یک محدث معمولی هم برای او جایگاه قائل نیستید. بسیاری از شما بر این باورند که اهل باطن و صاحبان کشف و رؤیا گاهی از طریق خواب، مکاشفه و الهام، ضعف و قوت یک حدیث را تشخیص می‌دهند. اما شما حتی آماده پذیرش چنین مرتبه‌ای برای مسیح موعود نیستید. ای قوم نگون‌بخت! خداوند چشمان شما را بگشاید. آیا این راه امن‌تر نبود که پس از آنکه قرآن کریم، احادیث صحیح و عقل خدادادی بر صداقت حضرت میرزا مُهر تأیید زده بودند، آن جزئیاتی را که درباره‌اش گفته می‌شد و آن‌گونه که پنداشته شده بود به وقوع نپیوسته بود، به خداوند واگذار می‌کردید و راه انکار در پیش نمی‌گرفتید؟
اما ای گروه بدبخت! شما را به چه کسی می‌توان تشبیه کرد؟ مثال شما مانند کسی است که برای خوشامدگویی به شاه داماد، با شور و هیجان فراوان آمادگی گرفته بود. او خویشاوندان و همسایگان خود را از آمدن شاه داماد باخبر کرده و آنها را برای شرکت در جشن دعوت کرده بود. اما هنگامی که شاه داماد در زمان مقرر و با نشانه‌های مشخص آمد و دلایل روشنی نیز همراه خود آورد، آن شخص نادان پس از مشاهده‌ی دقیق، صرفاً به این دلیل که برخی از جزئیاتی که خود درباره‌ی آمدن شاه داماد تصور کرده بود در او دیده نمی‌شد، از او روی برگرداند و در خانه را به رویش بست. سپس ندايى هيبتناك از غيب به او رسيد كه: ديگر فكر عروسى و جشن و شادى آن را از سر بيرون كن و بر بدبختى و محروميت خود اشك بريز، زيرا شاه دامادى كه قرار بود بيايد آمد و چون درِ خانه‌ات را بسته يافت، به خانه برادرانت وارد شد. چرا كه آنها با خوشحالى درهايشان را به روى او گشودند و او را پذيرفتند و شكر خدا را به جا آوردند. حضرت میرزا در ابیات اردو درباره‌ی منکران و معتقدان خود، هر دو گروه را یادآور شده، می‌فرمایند:
در خانه‌شان عزاست و در خانه‌مان شادی. پس پاک است آن ذاتی که دشمنان را خوار ساخت.
او آمد، کسی که شب و روز انتظارش را می‌کشیدیم. معما حل شد و سخن آشکار گردید.
آسمان تمام نشانه‌ها را نمایان ساخت. زمین نیز بر زمان شهادت داد.
افسوس بر شما، پس از این چه کسی خواهد آمد؟ از خدا بترسید و دشمنی را کنار بگذارید.
حضرت میرزا خطاب به منکران خود چنین فرمودند: ای نادانان! من برای خوردن سیلی‌های شما نیامده‌ام. هنگامی که خداوند بر صداقت من گواهی داد و زمین و آسمان فریاد زدند، و قرآن کریم همه‌ی نشانه‌هایش و احادیث بیشتر علاماتش آشکار شدند، بر شما لازم بود مرا بپذیرید. به جای آنکه مرا با احادیث مقایسه کنید، حق این بود که آن احادیث را با من بسنجید. احادیثی که با من مطابقت نداشت را باید تأویل می‌کردید یا ضعیف دانسته، کنار می‌گذاشتید. زیرا من بر اساس وحی خداوند سخن می‌گویم و به عنوان داور و عادل آمده‌ام. خوشا به حال کسی که این نکته را درک می‌کند و از هلاکت در امان می‌ماند.
اکنون ما به طور خلاصه دلایلی را که بر اساس آنها تصور می‌شود برخی نشانه‌ها هنوز محقق نشده‌اند، ارائه می‌دهیم. نخستین دلیل این است که: نشانه‌هایی که گفته می‌شود هنوز محقق نشده‌اند، تنها از طریق احادیث آحاد، یعنی احادیثی که نسبتاً کمتر شناخته شده‌اند، به ما رسیده‌اند. اما امت اسلامی اتفاق نظر دارند که چنین احادیثی تنها علم ظنی ایجاد می‌کنند، نه علم یقینی و قطعی. علم یقینی و قطعی فقط از طریق حدیث متواتر حاصل می‌شود، اما بر این نکته نیز اجماع وجود دارد که تنها قرآن کریم به مرتبه تواتر رسیده است. اکثر احادیث از نوع آحاد هستند و فقها و محدثین اتفاق نظر دارند که از چنین احادیثی فقط علم ظنی حاصل می‌شود. البته برخی محدثین احادیث خاصی مانند «انما الاعمال بالنیات» و «من کذب علی متعمداً فلیتبوأ مقعده من النار» را متواتر دانسته‌اند. اما اجماع امت اسلامی بر این است که تنها قرآن کریم به مرتبه تواتر رسیده است و سایر روایات در حکم احادیث آحاد هستند. روایاتی که درباره نزدیکی قیامت، نزول مسیح موعود و نشانه‌های آن وارد شده‌اند نیز طبق فتوای متفق همه امت، احادیث آحاد هستند و هرگز به حد تواتر نمی‌رسند. گویا از اجماع امت چنین ثابت شده که تمام روایات موجود در این زمینه تنها برای ایجاد علم ظنی مفید هستند و به مرتبه یقین و قطعیت نمی‌رسند. عقل نیز اقتضا می‌کند سخنانی که یک و نیم یا دو قرن بعد از سینه‌های مردم جمع‌آوری شده و برای حفاظت از آنها از جانب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم یا خلفای راشدین یا حکومت‌های اسلامی اقدام خاصی صورت نگرفته باشد، هرگز نمی‌توانند به جایگاهی برسند که در برابر گواهی‌های خداوند و آیات قرآن و نیز در مقابل براهین قطعی و یقینی، اعتباری داشته باشند. خود محدثان نیز می‌پذیرند که نمی‌توان ادعای صحت کامل کلمات احادیث را کرد، زیرا اکثر مردم عادت دارند روایات را به معنا نقل کنند. علاوه بر این، اشتباهات در حافظه راویان، برداشت‌های نادرست آنها و در برخی موارد ضعف‌ها و ناتوانی‌هایشان می‌تواند تأثیرگذار باشد. در چنین شرایطی، پافشاری بر برخی کلمات متضاد در جزئیات و نادیده گرفتن شواهد روشن، به هیچ وجه راه سلامتی نیست. پس این یک دیدگاه بسیار قوی و پخته است که چون در احادیث جای شک وجود دارد، نمی‌توان صرفاً بر اساس آنها به تحقیق پرداخت. به‌ویژه زمانی که قرآن کریم خلاف آن سخن بگوید، عقل انسان با آن مخالف باشد، شهادت خداوند بر خلاف آن باشد و دیگر احادیث صحیح نیز آن را رد کنند، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست.
ضمناً باید به خاطر داشت که کتاب‌های حدیث نیز مراتب مختلفی دارند. به طور مثال، اهل سنت و جماعت تقریباً به اتفاق نظر، پس از قرآن کریم، جایگاه و مرتبه صحیح بخاری را پذیرفته‌اند و برخی نیز موطأ امام مالک رحمة الله علیه را چنین می‌دانند. حال اگر به هر دوی این احادیث نگاه کنیم، درمی‌یابیم که در هیچ یک از آنها نشانه‌ای دیده نمی‌شود که در حضرت میرزا وجود نداشته باشد. بلکه همه نشانه‌ها به طور معقول در ایشان علیه السلام مشاهده می‌شوند. آری، روایات مشکل‌ساز از صحیح مسلم آغاز می‌شوند و هرچه در کتاب‌های حدیث از نظر صحت پایین‌تر می‌رویم، بر تعداد این روایات افزوده می‌شود. برای یک فرد خردمند، این موضوع نیاز به بررسی دقیق دارد. روایاتی که مشکل‌ساز به نظر می‌رسند، نه در قرآن کریم وجود دارند، نه در صحیح بخاری و نه در موطأ امام مالک رحمة الله علیه. اگر چنین روایاتی دیده می‌شوند، تنها در کتاب‌هایی هستند که از نظر اعتبار پایین‌تر از کتاب‌های ذکر شده قرار دارند. این نکته‌ای بسیار ظریف است که می‌تواند برای فرد صاحب‌نظر بسیار مفید باشد.
علت دوم این است که لازم نیست همه نشانه‌ها شخصاً در خود مدعی تحقق یابند، بلکه برخی نشانه‌ها بعد از او در وجود خلفا و پیروانش محقق می‌شوند، زیرا خلفا و پیروانش از او جدا نیستند. در اصل، هنگام بیان نشانه‌ها، تنها از بنیانگذار سلسله نام برده می‌شود، اما در عمل برخی نشانه‌ها در خود او و برخی دیگر در خلفا و پیروانش ظاهر می‌شوند. با این حال، همه این نشانه‌ها به او نسبت داده می‌شوند، زیرا او بنیانگذار سلسله است و دیگران پیروان او هستند. به عبارت دیگر، او اصل است و بقیه فرع هستند. برای مثال، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در عالم رؤیا دیدند که کلیدهای خزائن قیصر و کسری به دست ایشان داده شده است (به بخاری شریف مراجعه شود). اما پس از رحلت ایشان، این کلیدها به دست خلفای ایشان افتاد. همچنین، ایشان در رؤیا دیدند که مکه فتح شده و اسید به عنوان حاکم مکه منصوب شده است. اما اسید پیش از فتح مکه درگذشت و زمانی که مکه فتح شد، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم عتاب، پسر اسید را به عنوان حاکم مکه منصوب کردند (به زرقانی جلد 3 مراجعه شود). همچنین به کتاب‌های تعبیر خواب مراجعه کنید. در آنها به وضوح آمده است که گاهی در عالم رؤیا، تصویری از شخصی دیده می‌شود، اما منظور از آن، فرزند، خویشاوند یا پیرو او است. برخی از مفسران خواب نیز در این زمینه نمونه‌هایی از احادیث ارائه کرده‌اند. (به مقدمه کتاب تعطیرالانام مراجعه کنید) بنابراین، جای هیچ اعتراضی نیست که برخی از نشانه‌های پیش‌بینی شده که ظاهراً در شخص جناب میرزا محقق نشده‌اند، در آینده به شکل ظاهری توسط خلفا، فرزندان یا پیروانش محقق شوند. دشمنان نادان به این امر خواهند خندید، اما ما چگونه می‌توانیم به خاطر خنده آن‌ها، حقایقی را که از قرآن و احادیث صحیح و تاریخ ثابت شده‌اند، کنار بگذاریم؟
دلیل سوم این است که: گاهی برخی نشانه‌ها مربوط به دو یا چند دوره زمانی مختلف یا اشخاص متفاوت هستند، اما به اشتباه درباره یک شخص تصور می‌شوند. همان‌طور که ما درباره مهدی بیان کرده‌ایم.
دلیل چهارم این است که: برخی نشانه‌هایی که درباره نزدیک شدن قیامت بیان شده‌اند، به اشتباه مربوط به مسیح موعود پنداشته شده‌اند. اما همان‌طور که ما در مقدمه بحث نوشته‌ایم، این‌ها نشانه‌های مسیح موعود نیستند، بلکه نشانه‌های نزدیک شدن قیامت هستند.
دلیل پنجم این است که: حاشیه‌نویسی‌هایی که علما درباره نشانه‌های روایت شده انجام داده‌اند و نظرات و قیاس‌هایی که ارائه کرده‌اند، مانند خبر صحیح قابل اعتماد پنداشته شده‌اند. اما روشن است که چنین اعتمادی به آنها به هیچ وجه درست نیست.
همه این موارد نشان می‌دهند که درباره نشانه‌ها ممکن است انواع اشتباهات رخ دهد و پیروی کورکورانه از نشانه‌ها راه نابودی است. بله! اگر منطقی نگاه کنیم، تمام نشانه‌های صحیح در وجود حضرت میرزا تحقق یافته‌اند. ما ثابت کرده‌ایم که هیچ نشانه قطعی‌ای نیست که مطابق سنت الهی ظاهر نشده باشد.
یک توضیح جامع درباره نشانه‌ها
اکنون با نقل قولی از حضرت میرزا، بحث نشانه‌ها را به پایان می‌بریم. ایشان می‌فرمایند: “باید به خاطر داشت که نشانه‌های مخصوص مسیح موعود چنین ذکر شده‌اند:
۱. او با دو جامه زرد فرود می‌آید.
۲. او در حالی که دستانش را بر شانه دو فرشته گذاشته، نزول می‌کند.
۳. از نَفَس او کافران می‌میرند.
۴. او چنان به نظر می‌رسد که گویی غسل کرده و از حمام بیرون آمده است و قطره‌های آب مانند مروارید از سرش می‌چکد.
۵. او در جهت مخالف دجال، طواف خانه کعبه را انجام می‌دهد.
۶. او صلیب را می‌شکند.
۷. او خوک را می‌کشد.
۸. او ازدواج می‌کند و صاحب فرزند می‌شود.
۹. او همان کسی است که دجال را می‌کشد.
۱۰. مسیح موعود کشته نمی‌شود بلکه از دنیا می‌رود و در قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دفن می‌شود. این ده نشانه کامل است.
درباره دو جامه زرد قبلاً گفتیم که منظور دو بیماری است که از ازل مقدر شده بود تا مسیح موعود دچارشان شود و سلامتی غیرعادی او نیز نشانه‌ای باشد.
منظور از دو فرشته این است که او دو نوع پشتیبان دارد که اتمام حجت او منحصر به آنهاست: یکی مربوط به علم موهبتی (بخشیده شده) است، یعنی اینکه اتمام حجت از طریق عقل و نقل بدون کسب و تحصیل به او عطا می‌شود. نوع دوم اتمام حجت توسط نشانه‌هایی است که بدون دخالت انسان از جانب خداوند نازل خواهند شد.
دست نهادن بر دوش دو فرشته و فرود آمدن، اشاره به این دارد که وسایل پیشرفت او از عالم غیب فراهم می‌شود و کارهایش از طریق آن انجام می‌پذیرد. من قبلاً رؤیای خود را بیان کرده‌ام که در آن دیدم شمشیری به دستم داده شده که قبضه‌اش در دست من و نوکش در آسمان است. من آن را به دو طرف می‌چرخانم و با هر چرخش به هر طرف، صدها انسان کشته می‌شوند. تعبیر آن را در همان عالم خواب یک بنده صالح (منظور مرحوم حضرت مولوی محمد عبدالله غزنوی امرتسری است) برایم بیان کرد که این شمشیر نماد اتمام حجت است. سمت راست آن نشانه‌های الهی و سمت چپ آن استدلال‌های عقلی و نقلی است. هر دو نوع اتمام حجت بدون تلاش و کوشش بشری آشکار می‌شوند. با نفس کشیدن مسیح موعود، یعنی با توجه او، کافران هلاک می‌شوند.
همچنین آنچه در مکاشفه‌ دیده شده که مسیح موعود گویی تازه غسل کرده و از حمام بیرون آمده است و قطرات آب مانند مروارید از سرش می‌چکد. معنای آن این است که مسیح موعود با توبه و دعاهای مداوم، ارتباط خود را با خداوند تازه نگه خواهد داشت، مانند اینکه هر بار غسل می‌کند و قطرات پاک آب همچون مروارید از سرش می‌چکد. منظور این نیست که برخلاف طبیعت بشر، امری خارق‌العاده در او وجود داشته باشد. هرگز چنین نیست. آیا در گذشته مردم نتیجه‌ی امر خارق‌العاده را در عیسی پسر مریم ندیده‌اند؟ چیزی که میلیون‌ها انسان را هیزم جهنم ساخت. آیا هنوز هم این اشتیاق وجود دارد که عیسی برخلاف طبیعت بشری از آسمان فرود آید، فرشتگان همراهش باشند، با نفس خود مردم را هلاک کند و قطرات آب مانند مروارید از بدنش بریزد؟ خلاصه، تعبیر چکیدن قطرات مانند مروارید از بدن، همان طور است که من شرح دادم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دستبندهای طلا را در دستان خود دیدند؛ آیا واقعاً منظور دستبند بود؟ همچنین ایشان گاوهایی را در حال ذبح شدن دیدند؛ آیا منظور واقعاً گاو بود؟ هرگز چنین نیست. بلکه این تصاویر معانی دیگری داشتند. پس اینکه حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم مسیح موعود را به گونه‌ای دیدند که گویی غسل کرده و قطرات آب مانند مروارید از سرش می‌چکد، به این معناست که او بسیار توبه‌کننده و رجوع‌کننده به درگاه خداوند خواهد بود. ارتباط او با خداوند همواره تازه و پویا خواهد بود، گویی هر لحظه غسل می‌کند و قطره‌های پاک توبه مانند مروارید از سرش می‌چکد. در حدیثی دیگر نیز بازگشت به سوی خداوند به غسل تشبیه شده است. همان‌طور که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هنگام بیان فضیلت‌های نماز فرمودند: «اگر شخصی جلوی خانه‌اش نهری جاری داشته باشد و هر روز پنج بار در آن غسل کند، آیا آلودگی در بدنش باقی می‌ماند؟» صحابه عرض کردند: «خیر». سپس ایشان فرمودند که به همین ترتیب، کسی که پنج وقت نماز می‌خواند آلودگی گناهان در وجودش باقی نمی‌ماند؛ چرا که نماز جامع توبه، استغفار، دعا و تضرع و تحمید و تسبیح است. گویی آن شخص پنج بار غسل می‌کند. از این حدیث آشکار می‌شود که معنای غسل مسیح موعود نیز همین است. وگرنه چه ویژگی خاصی در غسل جسمانی وجود دارد؟ این نوع غسل را هندوها هر روز صبح انجام می‌دهند و قطرات آب نیز از بدنشان می‌چکد. افسوس بر کسانی که اندیشه‌های مادی دارند و هر امر معنوی را به سمت امور جسمانی می‌کشانند و مانند یهودیان با اسرار و حقایق آشنایی ندارند.
اینکه مسیح موعود در مقابل دجال طواف خانه کعبه می‌کند، یعنی هم دجال و هم مسیح موعود طواف خانه کعبه خواهند کرد، مفهومش روشن است که منظور از آن طواف ظاهری نیست. در غیر این صورت، معنایش این خواهد بود که گویا دجال به خانه کعبه وارد می‌شود یا اینکه مسلمان خواهد شد. به هر حال، این حدیث قابل تأویل است و تأویلی که خداوند بر من آشکار کرده، این است که در آخرالزمان گروهی پدید خواهد آمد که نامش دجال است. او شدیدترین دشمن اسلام خواهد بود و برای نابودی اسلام که مرکزش خانه کعبه است، مانند دزد به دورش طواف خواهد کرد تا بنیان اسلام را از ریشه برکند. در مقابل او، مسیح موعود نیز از مرکز اسلام که نماد آن خانه کعبه است، طواف خواهد کرد. هدف مسیح موعود از طواف این خواهد بود که این دزد را دستگیر کند و مرکز اسلام را از دست‌درازی‌های او محافظت نماید. روشن است که شب هنگام، هم دزد طواف خانه می‌کند و هم نگهبان. دزد با هدف نقب زدن و آسیب رساندن به اهل خانه طواف می‌کند و نگهبان با هدف دستگیری دزد و به زندان انداختن او تا مردم از شرش در امان بمانند. پس در این حدیث به همین تقابل اشاره شده است که در آخرالزمان، دزدی که دجال نامیده شده، تمام تلاش خود را به کار می‌گیرد تا بنای اسلام را ویران کند. مسیح موعود نیز فریادهای خود را به آسمان خواهد رساند و همه فرشتگان با او همراه خواهند شد تا در این نبرد نهایی پیروز شود. او خسته، درمانده و ناتوان نمی‌شود و تمام توان خود را به کار می‌گیرد تا آن دزد را دستگیر کند. هنگامی که دعاهایش به اوج برسد، خداوند می‌بیند که قلبش چقدر برای اسلام سوخته است. در آن زمان، کاری را که زمین نمی‌تواند انجام دهد، آسمان انجام خواهد داد و پیروزی‌ای که با دستان بشر به دست نمی‌آید، به دست فرشتگان محقق خواهد شد.
در روزهای پایانی حضور مسیح، بلایای سختی نازل خواهد شد، زلزله‌های شدیدی رخ خواهد داد و امنیت در سراسر جهان رو به نابودی می‌رود. این بلایا تنها در اثر دعاهای آن مسیح نازل می‌شوند. پس از ظاهر شدن این نشانه‌ها، او پیروز می‌گردد. این همان فرشتگانی هستند که به صورت استعاری گفته شده مسیح موعود بر دوش آنان نزول می‌کند. امروز چه کسی می‌تواند بگوید که این فتنه دجال، که منظور از آن نقشه‌های کشیشان گمراه آخرالزمان است، می‌تواند با تلاش‌های انسانی از بین برود؟ هرگز چنین نخواهد شد. بلکه خداوند آسمان خودش این فتنه را فرو خواهد نشاند. او مانند برق فرود می‌آید، همچون طوفان می‌رسد و مانند یک توفان شدید دنیا را به لرزه درمی‌آورد، زیرا زمان خشم او فرا رسیده است. اما او بی‌نیاز است. آتش سنگ الهی به توبه و تضرع بشر نیاز دارد. آه! چه کار دشواری است! آه چه کار دشواری است! ما به یک قربانی نیاز داریم و تا زمانی که آن قربانی را تقدیم نکنیم، شکست صلیب محقق نمی‌شود. تا زمانی که هیچ پیامبری چنین قربانی‌ای را تقدیم نکرده، پیروزی نصیب او نشده است. به همین قربانی در این آیه کریمه اشاره شده است: «وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ»؛ یعنی پیامبران علیهم السلام خود را در آتش مجاهده افکندند و خواهان پیروزی شدند. پس چنین شد که هر ظالم و سرکشی نابود و تباه گردید. به همین مضمون در این شعر اشاره شده است:
تا دل مرد خدا نامد به درد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد
شکستن صلیب را چنین پنداشتن که گویا صلیب‌های چوبی یا صلیب‌های ساخته شده از طلا و نقره شکسته خواهند شد، اشتباهی بزرگ است. این‌گونه صلیب‌ها همواره در جنگ‌های اسلامی شکسته شده‌اند. بلکه منظور این است که مسیح موعود عقیده صلیبی را در هم می‌شکند و پس از آن، این عقیده در جهان رشد و نمو نخواهد کرد و چنان خواهد شکست که تا روز قیامت دوباره پیوند نخواهد خورد. دستان بشر او را نمی‌شکنند، بلکه خداوندی که صاحب همه قدرت‌هاست، همان‌گونه که این فتنه را پدید آورده بود، به همان شکل آن را نابود خواهد کرد. چشم او همه چیز را می‌بیند و هر صادق و کاذبی در مقابل نظرش قرار دارد. او به بیگانگان عزت نمی‌بخشد، اما مسیحی که به دست خودش فرستاده شده است، به این شرف نائل می‌گردد. کسی را که خداوند عزت بخشد، هیچ‌کس نمی‌تواند او را خوار و ذلیل کند. آن مسیح برای کاری بزرگ پدید آمده و پیروزی در آن کار به دست او صورت می‌گیرد. خوشبختی او موجب زوال صلیب خواهد شد و با ظهور او، عمر عقیده صلیبی به پایان می‌رسد. مردم خود به خود از عقیده صلیبی روی‌گردان خواهند شد، همان‌طور که امروز در اروپا در حال وقوع است. چنان‌که دیده می‌شود، امروزه امور مسیحیت را فقط کشیشان حقوق‌بگیر پیش می‌برند و اهل دانش در حال ترک این عقیده هستند. بنابراین، در اروپا جریانی علیه عقیده صلیبی در حال وزیدن است که هر روز شدیدتر می‌شود. این نشانه‌های ظهور مسیح موعود هستند، زیرا همان دو فرشته‌ای که همراه مسیح موعود نازل می‌شوند، بر خلاف عقیده صلیب در حال فعالیت هستند. جهان از تاریکی به سوی روشنایی در حرکت است و زمانی نزدیک است که این طلسم دجال به طور آشکار شکسته شود، چرا که دوران حیاتش به پایان رسیده است.
این پیشگویی که مسیح موعود خوک را می‌کشد، اشاره‌ای است به اینکه او دشمنی ناپاک و بدزبان را مغلوب خواهد کرد و با دعای خود هلاک خواهد نمود.
همچنین پیشگویی دیگری که می‌گوید مسیح موعود صاحب فرزند خواهد شد، اشاره به این دارد که خداوند در نسل او شخصی را پدید خواهد آورد که جانشین او خواهد بود و از دین اسلام حمایت خواهد کرد، همان‌طور که این خبر در برخی از پیشگویی‌های من ذکر شده است.
و این پیشگویی که مسیح موعود دجال را از بین خواهد برد، به این معناست که با ظهور او فتنه دجال رو به زوال می‌رود و خود به خود کاهش می‌یابد و دل‌های دانشمندان به سوی توحید بازخواهند گشت. باید روشن شود که واژه دجال به دو صورت تعبیر شده است: یکی اینکه دجال به گروهی گفته می‌شود که حامی دروغ هستند و با مکر و فریب کارهای خود را انجام می‌دهند، و دوم اینکه دجال نام شیطان است، زیرا او سرچشمه هر نوع دروغ و فساد است. پس منظور از کشتن او این است که آن فتنه شیطانی چنان ریشه‌کن خواهد شد که تا قیامت دیگر هرگز رشد نخواهد کرد، گویی در این آخرین نبرد، شیطان کشته خواهد شد.
این پیشگویی که مسیح موعود پس از وفاتش در قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دفن خواهد شد، به این معنا نیست که – نعوذبالله – قبر مبارک ایشان حفر خواهد شد. چنین برداشتی اشتباه افرادی است که نگاه مادی و جسمانی دارند و سرشار از بی‌ادبی و اهانت است. بلکه منظور این است که مسیح موعود از نظر مقام معنوی و قرب الهی چنان به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نزدیک خواهد بود که پس از وفاتش به مرتبه نزدیکی به ایشان می‌رسد و روحش با روح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم متصل می‌شود، گویی در یک قبر قرار دارند. این معنای اصلی است و دیگران هر طور که می‌خواهند تعبیر کنند. عالمان دینی می‌دانند که قرب جسمانی پس از مرگ هیچ اهمیتی ندارد، بلکه هر کس که با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قرابت روحانی دارد، پس از مرگ روحش به ایشان نزدیک می‌شود، همان‌طور که خداوند می‌فرماید: فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي «پس در میان بندگانم درآی و در بهشت من داخل شو.»
و این پیشگویی که مسیح موعود کشته نخواهد شد، اشاره به این دارد که کشته شدن خاتم خلفا موجب تحقیر اسلام می‌شود. به همین دلیل است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از کشته شدن مصون نگه داشته شده‌اند.