داوری عادلانه و حکیمانه راجع به اختلافات امت اسلامی توسط حضرت میرزا غلام احمد امام مهدی و مسیح موعود علیه السلام
اولین وظیفه مسیح موعود، داوری عادلانه و حکیمانه در مورد اختلافات داخلی امت بود. برای درک بهتر این موضوع، لازم است ابتدا با انواع اختلافات موجود در امت اسلامی آشنا شویم: ۱. اختلاف درباره صفات خداوند ۲. اختلاف درباره فرشتگان ۳. اختلاف درباره سلسله رسالت ۴. اختلاف درباره معاد، پاداش و مجازات، بهشت و دوزخ ۵. اختلاف در مسئله تقدیر خیر و شر ۶. اختلاف درباره خلافت راشدین ۷. اختلاف درباره مراتب قرآن و حدیث ۸. اختلاف میان اهل حدیث و اهل فقه ۹. اختلاف درباره مسائل علمی ۱۰. اختلاف درباره مسائل فقهی
این ۱۰ نوع اختلاف در میان امت اسلامی وجود داشت و مسیح موعود میبایست در مورد آنها قضاوت عادلانه میکرد. این اختلافات در جهان اسلام باعث بینظمی شده بودند. افزون بر این، درگیریهای داخلی مسلمانان مسائل دیگری را به وجود آورده بود که موجب بدنامی اسلام در جهان شده و به دشمنان فرصت خوبی برای حمله به اسلام داده بود. مسلمانان آگاه از این وضعیت به ستوه آمده بودند و هیچ راه نجاتی نمییافتند. آنها از دیدن این حال اسلام اشک خون میریختند و برخی با ایمان ضعیف حتی اسلام را ترک کرده بودند. در چنین شرایط بحرانی، خداوند طبق وعدهاش حضرت میرزا غلام احمد از قادیان را به عنوان داور و عدالتگستر مبعوث کرد. او با آمدنش پرچم سفید صلح را برافراشت و با صدای بلند مردم را فراخواند و گفت: “بیایید! خداوند مرا برای حل اختلافات شما به عنوان داور و عدالتگستر فرستاده است! بیایید تا من اختلافات شما را به درستی حل و فصل کنم. ” سپس حضرت میرزا بر جایگاه داوری معنوی نشست و کار قضاوت آغاز شد.
نخستین اختلافی که به آن پرداخت، این باور رایج میان مسلمانان بود که خداوند در گذشته با بندگانش سخن میگفت، اما اکنون دیگر سخن نمیگوید؛ یعنی میشنود ولی حرف نمیزند. حضرت میرزا حکم خود را اعلام کرد و با دلایل منطقی و نقلی قاطعانه ثابت کرد که چنین تصوری درباره خداوند، که گویا اکنون قدرت سخن گفتنش از کار افتاده، یک اندیشه کفرآمیز است. ایشان فرمودند اگر خداوند سخن نمیگوید، پس اسلام نیز مانند دیگر ادیان، دینی مرده خواهد بود و همه چیزش محدود به داستانها خواهد شد. چنین چیزی نمیتواند تشنگی یک عاشق راستین و حقیقتجو را برطرف کند. حضرت میرزا ثابت کردند که ثمره شیرین اسلام، یعنی قرآن و تعالیم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم همواره جاری است. همانطور که قرآن کریم میفرماید: «لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیوةِ الدُّنْیَا» (برای آنان در زندگی دنیا مژده است). این بشارتها همان نعمتهایی هستند که خداوند به بندگان مطیع و راستین خود عطا میکند. او بر اساس ظرفیت هر فرد، افتخار گفتگو و مخاطب قرار دادن را به او میبخشد. ایشان این حقیقت را با تجربه شخصی خود، به روشنی اثبات کردند. (در این زمینه، میتوان به آثار حضرت میرزا مانند براهین احمدیه، نصرت حق، نزول مسیح و حقیقت وحی وغیره مراجعه کرد)
دومین اختلاف درباره خداوند متعال این بود که تا زمانی که حکم عذاب برای کسی صادر نشده، بیتردید رحمت خود را بر او نازل میکند. اما پس از صدور حکم عذاب، حتی با توبه و استغفار نیز نمیتواند آن را به رحمت تبدیل کند و گویی مجبور است طبق حکم قبلی خود عمل نماید. حضرت میرزا این مسئله را نیز با دلایل عقلی و نقلی روشن ساختند و ثابت کردند که این عقیده نادرست، مخالف رحمت گسترده و قدرت کامل خداوند است. (برای آگاهی بیشتر میتوان به آثار ایشان مانند انوار اسلام، انجام آتهم، نزول مسیح و حقیقت وحی مراجعه کرد.) به همین دلیل است که خداوند میفرماید: “وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ” (و خدا بر کار خویش چیره است).
اختلاف دیگر درباره خداوند این بود که گویا خداوند تنها به دو قوم بنی اسرائیل و بنی اسماعیل پیامبران خود را فرستاده و رحمت خویش را فقط به این دو گروه اختصاص داده است. اما حضرت میرزا با دلایل محکم این پندار را باطل کردند و ثابت نمودند که هر امتی از گفتگو و خطاب الهی بهرهمند شده و در هر قومی پیامبرانی آمدهاند. چنانکه قرآن کریم میفرماید: إِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٌ (فاطر: ۲۵) “هیچ امتی نیست مگر آنکه در میان آنها هشداردهندهای آمده است. ” همچنین ایشان به رسالت حضرت کریشنا برای هندوها، گوتاما بودا برای بوداییان، کنفوسیوس برای چینیها و زرتشت برای پارسیان اقرار کرده و در روابط بین اقوام تحولی ایجاد کردند. (برای مطالعه بیشتر در این زمینه میتوانید به آثار حضرت میرزا مانند “خطابه لاهور”، “چشمه معرفت” و “رساله پیام صلح” مراجعه کنید.)
درباره الهام خداوندی، این اختلاف نظر وجود داشت که الهام الهی به شکل کلمات نیست، بلکه تنها مفهومی است که به قلب القا میشود. یعنی هر فکر نیک و پسندیدهای که در دل پدید آید، همان الهام است. حضرت میرزا این دیدگاه را نادرست ثابت کردند و با استناد به آموزههای قرآنی، دلایل عقلی و مشاهدات نشان دادند که وحی پنهان نیز نوعی الهام است، اما کلام بسیار والا و محفوظ به شکل الفاظ نازل میشود و وحی قرآنی از این نوع است. (برای مطالعه بیشتر به کتابهای “براهین احمدیه” و “نزول مسیح” مراجعه کنید.)
درباره صفت استجابت دعا نیز این اختلاف وجود داشت که برخی مسلمانان میگفتند دعا تنها یک عبادت است و چنین نیست که خداوند در اثر دعا اراده و تصمیم خود را تغییر دهد. حضرت میرزا با دلایل محکم، این دیدگاه را نادرست ثابت کردند و با استناد به آموزههای قرآنی، وقایع و مشاهدات، بطلان آن را آشکار ساختند. (برای مطالعه بیشتر به کتابهای “آینه کمالات اسلام” و “برکات دعا” مراجعه کنید.)
اختلاف دیگری درباره خداوند این بود که او به برخی از بندگانش اختیارات خود را واگذار میکند و آن بندگان نیز مانند خداوند به طور مستقل قدرتنمایی میکنند. این اندیشه در اسلام باعث رواج داستانهای دروغین شده بود. حضرت میرزا این نظریه را با دلایل محکم رد و باطل ثابت کردند. (در این باره میتوانید به روزنامههای جناب میرزا مراجعه کنید.)
علاوه بر اختلافات درباره خداوند، درباره فرشتگان نیز اختلاف نظرهای زیادی وجود داشت. مثلاً اینکه ماهیت آنها چیست، وظیفهشان چیست، چگونه وظایف خود را انجام میدهند و چه نیازی به وجود آنها هست. حضرت میرزا با بحثهای مستدل خود بر این مسائل پیچیده روشنی انداختند و در این موضوع راه درست را نشان دادند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای حضرت میرزا مانند «توضیح مرام»، «آینه کمالات اسلام» و کتاب خلیفة المسیح الثانی با عنوان «ملائکة الله» مراجعه کنید.)
اختلافات دیگری نیز درباره سلسله رسالت وجود داشت. برخی معتقد بودند هر نوع نبوت با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پایان یافته و دیگر هیچکس، حتی اگر از ایشان فیض گرفته و خادم دین اسلام باشد، نمیتواند نبی شود. جناب میرزا با دلایل محکم ثابت کردند که معنای «خاتم النبیین» آنطور که تصور میشد نیست. منظور از پایان سلسله رسالت این نیست که دیگر هیچ نوع پیامبری نمیتواند بیاید، بلکه پس از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تنها راه نبوت تشریعی (آورنده شریعت جدید) بسته شده، اما راه نبوت غیرتشریعی و تابع همچنان باز است. واگر تصور شود که همه انواع نبوت به پایان رسیده است، این به معنای آن خواهد بود که – خدا نکند – وجود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم باعث شده یک نعمت و لطف بزرگ الهی از امت اسلام گرفته شود. جناب میرزا با دلایل نقلی و عقلی، نادرستی این اندیشه را ثابت کردند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای ایشان مانند «رفع شبهات»، «تحفه گولرویه»، «نزول مسیح» و «حقیقت وحی» مراجعه کنید.)
اختلاف خطرناک دیگری درباره پیامبران این بود که گویا – خدا نکند – همه پیامبران گناهکارند و به جز حضرت عیسی، هیچ یک از پیامبران معصوم و پاک از وسوسه شیطان نیستند. جناب میرزا با دلایل محکم، نادرستی این نظریه را ثابت کردند و با نوشتن مقالات پرشور و قوی، حقیقت امر را برای مردم روشن ساختند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به مقاله «عصمت انبیاء» از جناب میرزا در مجله «ریویو آو ریلیجنز» و کتاب «نورالقرآن» مراجعه کنید.)
درباره مفهوم نبوت و اینکه نبی چیست و مقصود از مقام نبوت چه میباشد، افکار نادرست زیادی رواج یافته بود. حضرت میرزا با دلایل محکم، این موضوع را روشن کردند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتاب «حقیقت وحی» مراجعه کنید.)
درباره زنده شدن پس از مرگ، پاداش و مجازات، بهشت و جهنم نیز نظریات و تصورات عجیب و غریبی پدید آمده بود که به دشمنان اسلام فرصت خوبی برای حمله به این دین داده بود. درباره بهشت و جهنم، افکاری مطرح شده بود که پناه بر خدا! حضرت میرزا در این زمینه مقالات بسیار ظریف و مستدلی نوشتند و با استناد به قرآن و حدیث، حقیقت اصلی را آشکار کردند. در نتیجه، دشمنانی که پیش از این منتقد بودند، تحسین کرده و آفرین گفتند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتاب «فلسفه اصول اسلامی» و دیگر آثار حضرت میرزا مراجعه کنید.)
مسئله تقدیر، همواره موضوع بحثهای داغ بوده و اختلاف نظرهای زیادی درباره آن وجود داشته است. حضرت میرزا این موضوع را چنان روشن کردند که امروزه حتی یک کودک هم میتواند آن را درک کند. (برای اطلاعات بیشتر میتوانید به کتابهای «چشمه معرفت» و «جنگ مقدس» حضرت میرزا، و همچنین کتاب «تقدیر الهی» نوشته حضرت خلیفة المسیح الثانی مراجعه کنید.)
درباره خلافت راشده، اختلافات بین اهل سنت و شیعه برای همه آشکار است. حضرت میرزا در این زمینه نیز به درستی داوری کردند. برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای «سرالخلافه» و «حجة الله» ایشان و همچنین کتاب «خلافت راشده» نوشته شاگردشان مرحوم حضرت مولوی عبدالکریم مراجعه کنید.
درباره جایگاه قرآن و حدیث و اینکه کدام یک بر دیگری برتری دارد، نظریاتی مطرح شده که شنیدن آنها انسان را به وحشت میاندازد. گروهی از مسلمانان قرآن را کنار گذاشته و مانند بتپرستان در برابر احادیث سر خم کرده بودند. حضرت میرزا درباره این مسائل بحثهای دقیق و عمیقی انجام دادند. ایشان از یک سو سنت و حدیث را از هم جدا کردند و از سوی دیگر جایگاه قرآن، سنت و حدیث را به طور جداگانه مشخص نمودند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای «الحق لدهیانه»، «ریویو بر مباحثه چکرالوی»، «کشتی نوح» و دیگر آثار ایشان مراجعه کنید.)
اختلافات میان اهل فقه و اهل حدیث مشهور است. حضرت میرزا با ارائه دلایل، بارها طرفین را متوجه اشتباهاتشان کردند و نیز خوبیهای هر دو گروه را بیان نمودند. ایشان راه میانه را بین افراط و تفریط برگزیدند. (برای اطلاعات بیشتر میتوانید کتاب «فتاوی احمدیه» را مطالعه کنید.)
درباره حقیقت معجزات و فلسفه کرامات و معجزات، بین طرفداران علوم طبیعی، اهل حدیث و پیروان مذهب حنفی اختلافات زیادی وجود داشت. حضرت میرزا در این موضوع چنان بحثهایی انجام دادند که جایی برای اختلاف باقی نگذاشتند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای ایشان مانند «سرمه چشم آریه»، «براهین احمدیه»، «چشمه معرفت»، «حقیقت وحی» و دیگر آثارشان مراجعه کنید.)
مسئلۀ جهاد به شکلی بسیار خطرناک درآمده بود که در نتیجه، تصویری نامطلوب از اسلام ارائه میداد؛ گویی اسلام مذهب اجبار را تعلیم میدهد. حضرت میرزا با دلایل روشن، حقیقت را بیان کردند و بر اساس اصل “لا اکراه فی الدین” (در دین اجباری نیست)، راه درست را نشان دادند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به کتابهای “رسالۀ جهاد”، “حقیقت مهدی”، “چشمۀ معرفت”، “جنگ مقدس” و دیگر آثار ایشان مراجعه کنید.)
موضوع علم غیب پیامبران و فلسفۀ آن، با وجود بحثهای فراوان، همچنان در ابهام قرار داشت. حضرت میرزا با گفتار و نوشتار خود، گویی خورشیدی را بر فراز این مسئله قرار دادند و آن را روشن ساختند. (برای اطلاعات بیشتر میتوانید کتابهای “انجام آتهم”، “انوار اسلام”، “حقیقت وحی” و دیگر آثار ایشان را مطالعه کنید.)
در مورد مسائل فقهی، بینهایت اختلاف وجود داشت. حضرت میرزا برخی اختلافات فرعی را حفظ کرده و آن را برای امت رحمت قرار دادند و درباره برخی دیگر، با ارائه دلایل، راه درست و واقعی را نشان دادند. (برای مطالعه بیشتر میتوانید به یادداشتهای ایشان و کتاب “فتاوی احمدیه” مراجعه کنید.)
این فهرست مختصر، اختلافاتی را نشان میدهد که میان مسلمانان پدید آمده بود و حضرت میرزا درباره آنها به عنوان داور و حَکَم، تصمیمگیری کردند. اگر بخواهیم تمام اختلافات امت و داوریهای جناب میرزا را به طور کامل بیان کنیم، کتابی قطور خواهد شد. از این رو، در اینجا تنها چند اختلاف مهم به عنوان نمونه به اختصار بیان شده است.
ممکن است برخی تصور کنند که چون همه علما درباره این اختلافات اظهارنظر کردهاند، پس جناب میرزا چه کار خاصی انجام داده است؟ پاسخ این است که این تصور نادرست است، زیرا اظهارنظر کردن با داوری و صدور حکم قطعی درباره یک مسئله، دو کار متفاوت است. حتی یک کودک هم میتواند اظهارنظر کند. حضرت میرزا در مورد اختلافات امت به گونهای داوری کردهاند که ویژگیهای ممتازی دارد. این ویژگیها نشان میدهد که ایشان واقعاً در جایگاه داور و حَکَم قرار داشتهاند. برخی از این ویژگیها عبارتند از:
۱. حضرت میرزا در هیچ موضوعی از هیچ گروهی جانبداری نکردهاند. ایشان همیشه به عنوان شخص ثالث و در مقام داور نظر دادهاند. به همین دلیل، داوریهای ایشان کاملاً بدون تعصب است. این ویژگی بسیار ارزشمند است. هر کس که به داوریهای ایشان نگاه کند، ناچار متوجه میشود که هر حکم جناب میرزا منصفانه و بیطرفانه است.
۲. حضرت میرزا نه تنها اظهار نظر کردهاند، بلکه از دو جنبه عقلی و نقلی، دلایل روشنی ارائه دادهاند. ایشان برای جویندگان حقیقت هیچ جایی برای اختلاف باقی نگذاشتهاند. درباره هر موضوعی که قلم به دست گرفتهاند، چنان حکمهای ماندگاری صادر کردهاند که همچون کوه استوارند و نمیتوان آنها را جابجا کرد. هیچ فرد بیتعصبی نمیتواند از پذیرش قاطعیت آنها خودداری کند. ایشان برای هر داوری چنان اصولی وضع کردهاند که برای منکران هیچ راه فراری باقی نگذاشتهاند.
۳. حضرت میرزا با نیرویی فوقالعاده و نشانههای الهی، هر سخن خود را استوار نگه داشتهاند. ایشان نه تنها با عقل و نقل، بلکه در برابر مخالفت منکران، با ارائه آیات و نشانههای تأییدات الهی، بر داوریهای خود مُهر تأیید خداوند را ثبت کردهاند. پس کجا این داوریها و کجا بحثهای مولویان! چه نسبتی است میان خاک و عالم پاک.
