آیات قرآن شریف و احادیث پیامبر اکرم ﷺ و عقل فوت کردن حضرت عیسی ابن مریم را ثابت میکنند
به لطف خداوند، ما ثابت کردیم که بر اساس قرآن و احادیث، حضرت مسیح علیه السلام هرگز زنده با جسم مادی به آسمان برده نشده است. بلکه ایشان طبق فرمان الهی در همین زمین زندگی کرده و در همینجا باقی ماندهاند. اکنون من به یاری خداوند ثابت میکنم که نه تنها حضرت مسیح علیه السلام به آسمان برده نشده، بلکه ایشان وفات نیز یافتهاند. گرچه اثبات وفات حضرت مسیح علیه السلام وظیفه ما نیست، زیرا همه میدانند که دنیا فانی است و هر انسانی که متولد میشود، روزی از دنیا میرود. چنانکه قرآن کریم میفرماید: «كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ» (سوره عنکبوت: ۵۸) یعنی «هر جانداری مرگ را خواهد چشید». اما از آنجا که در میان مردم این باور رایج است که گویا حضرت عیسی علیه السلام هنوز زنده است، از بین بردن این تصور نادرست نیز ضروری به نظر میرسد. در این باره خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ» (آل عمران: ۱۴۵)یعنی: «محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) جز فرستادهای (از جانب خدا) نیست، و پیش از او فرستادگان دیگری (نیز) بودهاند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما به عقب باز میگردید (و از دین برمیگردید)؟»
در این آیه خداوند متعال درباره وفات حضرت مسیح به طور قطعی حکم داده است. خداوند به روشنی میفرماید که تمام پیامبرانی که پیش از محمد صلی الله علیه و آله و سلم آمده بودند، از دنیا رفتهاند. برخی میگویند واژه “خَلَت” در این آیه تنها به معنای مرگ نیست، بلکه ترک کردن مکان را نیز شامل میشود. بنابراین لزوماً به معنای وفات نیست و میتواند به معنای صعود به آسمان هم باشد. در پاسخ میگوییم: درست است که “خَلَت” میتواند معانی مختلفی داشته باشد، اما برای تعیین معنای دقیق آن باید به قرائن و شواهد موجود در آیه توجه کرد. با بررسی دقیق آیه میتوان دریافت که کدام معنا مد نظر است. آیا “خلت” تنها به معنای ترک مکان یا فوت شدن است و الزاماً به معنای گذشتن از این جهان است؟ زیرا لغتنامهها برای “خلا” دو معنا ذکر کردهاند: یکی ترک کردن مکان و دیگری فوت شدن. ما نیازی نداریم علیه ترجمه مخالفان خود سند ارائه کنیم، اما برای اثبات اینکه “خلا” معنای وفات را نیز دارد، میتوانیم به کتاب مشهور لغت “تاج العروس” مراجعه کنیم. در آن چنین آمده است: “خَلاَ فُلَانٌ اِذَا مَاتَ” یعنی وقتی گفته شود “خَلاَ فُلَانٌ” معنایش این است که فلان شخص درگذشت. حال اگر به آیه مورد بحث نگاه کنیم، درمییابیم که سیاق و زمینه آیه به روشنی معنایی را که ما برداشت میکنیم تأیید میکند. خداوند میفرماید: ” قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ “یعنی اگر محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مانند پیامبران پیشین از دنیا برود یا کشته شود، آیا شما از اسلام روی برمیگردانید؟ در این آیه، عبارت ” أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ ” به روشنی نشان میدهد که پیامبران گذشته یا به مرگ طبیعی از دنیا رفتهاند یا در نتیجه قتل این جهان را ترک کردهاند. به عبارت دیگر، رحلت ایشان از این دنیا تنها به این دو صورت اتفاق افتاده است. اگر از پیامبران پیشین حتی یکی به آسمان برده شده بود یا رحلتش به شیوهای غیر از این دو روش (مرگ طبیعی یا قتل) رخ داده بود، خداوند حتماً در این آیه به آن اشاره میکرد یا دستکم استثنای حضرت مسیح علیه السلام را ذکر میفرمود. اما چنین نکرد و تنها به این دو شیوهی رحلت اشاره کرد. بنابراین، کاملاً روشن است که در این آیه، منظور از کلمهی “خلا” ترک دنیا به صورت مرگ طبیعی یا در اثر قتل است. از آنجا که خداوند در جای دیگر (سورهی نساء، آیهی ۱۵۸) کشته شدن حضرت مسیح علیه السلام را رد کرده است، لذا ثابت میشود که ایشان به مرگ طبیعی از دنیا رفتهاند. مفسران نیز در اینجا “خلا” را به معنای وفات ترجمه کردهاند. در تفسیر این آیه نوشتهاند: «و یخلو کما خلوا بالموت أو القتل» یعنی «آنحضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز دنیا را اینگونه ترک میکند، همانطور که دیگر پیامبران با مرگ طبیعی یا در صورت قتل، دنیا را ترک کردهاند.»
(برای مطالعه بیشتر به تفسیر قونوی بر بیضاوی جلد ۳ و تفسیر خازن جلد۱ مراجعه کنید.)
معنای این آیه روشنتر میشود اگر آن را در پرتو یک رویداد مشهور تاریخی بررسی کنیم. در صحیح بخاری آمده است: هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا رفتند، حضرت عمر رضی الله عنه و برخی دیگر از یاران ایشان گمان میکردند که هنوز برخی از کارها ناتمام مانده است. به همین دلیل، آنها تصور میکردند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنوز زنده است. حضرت عمر چنان به این باور خود اطمینان داشت که شمشیرش را از غلاف بیرون کشید و گفت: «اگر کسی بگوید پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا رفتهاند، سرش را از تن جدا خواهم کرد.»در آن لحظه، حضرت ابوبکر رضی الله عنه حضرت عمر رضی الله عنه را صدا زد و به او گفت: «عَلی رِسلِکَ أَیهَا الحَالِفُ» یعنی «ای سوگندخورنده، آرام باش!» حضرت ابوبکر سپس همه اصحاب را مخاطب قرار داد و این آیه را خواند: وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ… محمد صلی الله علیه و آله و سلم فقط پیامبری است که پیش از او تمام پیامبرانی که بودند، درگذشتند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما به عقب باز میگردید؟”روایت شده که با شنیدن این آیه، حضرت عمر چنان متأثر شد که بدنش به لرزه افتاد و بر زمین نشست. او دریافت که پیامبر محبوبش نیز مانند پیامبران پیشین، فانی است و باید از این دنیا برود. سخن اینجاست که اگر در آن لحظه حتی یکی از پیامبران پیشین زنده بود، اصحاب پیامبر قطعاً به استدلال حضرت ابوبکر اعتراض میکردند. این استدلال بر این پایه بود که چون همه پیامبران گذشته از دنیا رفتهاند، پس پیامبر اسلام نیز باید وفات کرده باشد. بهویژه حضرت عمر و همفکرانش میتوانستند بگویند که این استدلال درست نیست. اما همه اصحاب با این استدلال حضرت ابوبکر موافقت کردند و صحت آن را تأیید نمودند. در واقع، پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نخستین موضوعی که اصحاب بر آن اجماع کردند همین بود که تمام پیامبران پیشین، از جمله حضرت عیسی، از دنیا رفتهاند. در این مورد به دقت بیندیشید: اگر حتی یکی از پیامبران گذشته زنده بود، استدلال حضرت ابوبکر پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم – که مورد اجماع نخستین اصحاب قرار گرفت – کاملاً باطل میشد. پس روشن است که حضرت عیسی علیه السلام نیز که یکی از پیامبران الهی بود، از دنیا رفته است.
در جای دیگر خداوند چنین میفرماید: يَا عِيسَىٰ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ «ای عیسی، من تو را میمیرانم و به سوی خود بالا میبرم و تو را از (تهمتهای) کافران پاک میکنم و پیروان تو را تا روز قیامت بر کافران غلبه میدهم.» (آل عمران: ۵۶)
در این آیه به روشنی بیان شده که وفات حضرت مسیح علیه السلام پیش از بالا بردن ایشان رخ میدهد. زیرا خداوند ابتدا «متوفیک» (تو را میمیرانم) و سپس «رافعک» (تو را بالا میبرم) را ذکر کرده است. این نشان میدهد که نخست وفات صورت میگیرد و پس از آن بالا بردن انجام میشود. روشن است که این بالا بردن پس از وفات، روحانی است، نه جسمانی. اگر گفته شود که در اینجا جابجایی صورت گرفته و کلمات پس و پیش شدهاند، باید گفت: اولاً، صدور حکم تقدیم و تأخیر بر کلام خداوند بدون دلیل موجه، چیزی جز تحریفی همچون یهود نیست و برای تقدیم و تأخیر باید دلیل روشنی وجود داشته باشد. ثانیاً، از سیاق و زمینه آیه مشخص میشود که این آیه قابلیت تقدیم و تأخیر را ندارد. خلاصه اینکه اگر کلمه “متوفیک” (تو را میمیرانم) را از این آیه حذف کنیم و در جای دیگری قرار دهیم، معنای آیه درست نخواهد بود. بنابراین، با توجه به اصول و ترتیب قرآن کریم، ناگزیر باید پذیرفت که واژه وفات (مرگ) پیش از رفع (بالا بردن) آمده است. و این همان مقصود است.
در جای دیگر خداوند متعال میفرماید: إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِن دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ و به یاد آور زمانی را که خداوند گفت: «ای عیسی پسر مریم، آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را به جای خدا، دو معبود بگیرید؟» عیسی گفت: «منزهی تو! مرا نسزد که چیزی را که حق من نیست بگویم. اگر چنین سخنی گفته بودم، قطعاً تو میدانستی. تو از آنچه در درون من است آگاهی، و من از آنچه در ذات توست بیخبرم. همانا تو دانای رازهای نهانی. من به آنها جز آنچه مرا به آن فرمان دادی، نگفتم که: خدا را بپرستید که پروردگار من و شماست. و تا زمانی که در میان آنها بودم، بر آنها گواه بودم. پس چون مرا وفات دادی، بعد از آن تو خود مراقب آنها بودی و تو بر هر چیزی گواهی.» (مائده:۱۱۷-۱۱۸) این آیه به روشنی از وفات حضرت مسیح خبر میدهد، اما متأسفانه برخی مسلمانان هنوز هم او را زنده در آسمان میپندارند. این آیه به روشنی درباره وفات حضرت مسیح سخن میگوید، به گونهای که انسان نمیتواند وضوح بیشتری را تصور کند. اما متأسفانه برخی علما همچنان تلاش میکنند در این مورد تردید ایجاد کنند. برای مثال، برخی میگویند این گفتگو میان خداوند و حضرت مسیح در روز قیامت رخ میدهد و مشخص است که پیش از قیامت، حضرت مسیح از دنیا رفته است. بنابراین، به نظر آنها این آیه نمیتواند دلیلی بر این باشد که حضرت مسیح پیش از این زمان وفات یافته است. در پاسخ به این تردید، باید به نکته مهمی توجه کرد. حتی اگر این گفتگو مربوط به روز قیامت باشد، باز هم این آیه به روشنی از وفات حضرت مسیح سخن میگوید. زیرا حضرت مسیح در این آیه میفرماید: وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ یعنی تا زمانی که در میان آنها بودم، بر آنها گواه بودم. اما هنگامی که مرا وفات دادی، تو خود مراقب آنها بودی. در این سخنان، حضرت مسیح فقط به دو دوره زمانی اشاره میکند: ۱. زمانی که در میان پیروانش حضور داشت (با عبارت “تا زمانی که در میان آنها بودم”) ۲. زمان پس از وفات خود (با عبارت “هنگامی که مرا وفات دادی”) بنابراین، حتی اگر این گفتگو مربوط به روز قیامت باشد، باز هم حضرت مسیح به وفات خود در گذشته اشاره میکند. این نشان میدهد که وفات ایشان پیش از این گفتگو رخ داده است. اگر بلافاصله پس از دورهای که مسیح در میان پیروانش حضور داشت، به جای وفات، زمان صعود به آسمان فرا میرسید، لازم بود که به جای پاسخی که قبلاً ذکر شد، چنین میگفت: “مَا دُمْتُ فِيْهِمْ فَلَمَّا رَفَعْتَنِیْ اِلَی السَّمَآءِ حَیًّا”یعنی: تا زمانی که در میان آنها بودم، از پیروانم مراقبت میکردم. اما ای خدای من، هنگامی که مرا زنده به سوی آسمان بردی، پس از آن تو از آنان مراقبت میکردی. “اما مسیح چنین پاسخی نمیدهد. بنابراین، ثابت میشود که پس از مرحلهای که حضرت مسیح در میان پیروانش حضور داشت، بیدرنگ وارد مرحله وفات شده است، نه اینکه وارد مرحله دیگری شده باشد. باید توجه داشت که پاسخ حضرت مسیح نشان میدهد اگر پس از دوران حضور او در میان پیروانش، بلافاصله صعود به آسمان رخ میداد، پاسخ ایشان متفاوت میبود. در واقع، پاسخ فعلی حضرت مسیح که میفرماید: مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي “تا زمانی که در میانشان بودم. . . و چون مرا وفات دادی” به روشنی نشان میدهد که پس از پایان دوره حضور در میان پیروان، مرحله وفات آغاز شده است، نه صعود به آسمان وگرنه این پاسخ اشتباه قرار میگیرد.
نکته قابل توجه دیگر این است که حضرت مسیح در پاسخ به پرسش خداوند، بیاطلاعی خود را از اینکه پیروانش او و مادرش را به عنوان خدا میپرستیدند، ابراز میکند. چنانکه از این کلمات پیداست: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ یعنی پروردگارا، من به پیروان خود جز آنچه تو به من فرمان دادی نگفتم، که خدا را بپرستید که پروردگار من و شماست. و تا زمانی که در میان آنها بودم، بر آنها گواه بودم. پس چون مرا وفات دادی، تو خود مراقب آنها بودی. از این پاسخ حضرت مسیح به روشنی مشخص میشود که ایشان از گمراه شدن پیروانش اظهار بیاطلاعی میکند و خود را مبرا میداند. به عبارت دیگر، این آیه نشان میدهد که مسیحیان پس از وفات حضرت مسیح علیهالسلام از راه راست منحرف شدهاند. حال باید دید که آیا واقعاً مسیحیان گمراه شدهاند یا خیر. اگر مسیحیان از راه راست منحرف نشدهاند، به این معناست که حضرت مسیح هنوز زنده است. اما اگر آنها گمراه شدهاند -که البته شواهد نشان میدهد چنین است- پس میتوان نتیجه گرفت که حضرت مسیح از دنیا رفته است. زیرا قرآن کریم به روشنی بیان میکند که حضرت مسیح پیش از گمراهی پیروانش وفات یافته است. نگاهی به این آیه نشان میدهد که چگونه به وضوح درگذشت حضرت مسیح را تأیید میکند. زمان این پرسش و پاسخ، چه پیش از قیامت باشد چه پس از آن، اهمیت چندانی ندارد. آنچه مهم است این واقعیت است که مسیحیان پس از درگذشت حضرت مسیح از راه راست منحرف شدند. آنها آموزههای اصلی حضرت مسیح علیهالسلام را کنار گذاشتند و او را به عنوان خدا پرستش کردند. حتی پیش از زمان پیامبر اسلام صلیالله علیه و آله و سلم، مسیحیان به این باور نادرست روی آورده بودند. چنانکه قرآن کریم میفرماید: لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ «کافر شدند آنان که گفتند: خداوند یکی از سه (اقنوم) است.» (مائده:۷۴) بنابراین ثابت میشود که حضرت مسیح دستکم پیش از زمان مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا رفته بودند. و این همان مقصود است.
از این آیه همچنین روشن میشود که مَثَل مسیح، یعنی مسیح موعودی که آمدنش در آخرالزمان مقدر شده، خودِ حضرت عیسی نیست. زیرا اگر بپذیریم که همان مسیح ناصری پیش از قیامت دوباره نازل میشود، در این صورت باید بپذیریم که او از انحراف امت خود آگاه میشود و درمییابد که پیروانش او را خدا میدانند. پس چگونه میتواند در روز قیامت بیخبری خود را اظهار کند؟ در این حالت، اظهار بیاطلاعی حضرت مسیح در برابر خداوند – نعوذبالله – دروغ خواهد بود. زیرا با وجود آگاهی، ناآگاهی خود را ابراز میکند. بنابراین ثابت میشود که او هرگز پیش از قیامت نازل نخواهد شد. از این آیه همچنین مشخص میشود که حتی اگر بپذیریم حضرت عیسی علیه السلام به آسمان رفته است، این آیه مانند سدی محکم در برابر بازگشت دوبارهی ایشان قرار میگیرد. زیرا روشن است که به هر حال، حضرت عیسی در روز قیامت در پیشگاه خداوند از گمراه شدن امتش اظهار بیخبری میکند. بنابراین ثابت میشود که ایشان هرگز قبل از قیامت، امت خود را در حال فساد و گمراهی نخواهد دید. ما پیشتر اشاره کردیم که اگر حضرت عیسی دوباره به زمین بیاید، قطعاً پیش از قیامت از گمراهی امتش آگاه خواهد شد. بهویژه با توجه به اینکه مهمترین وظیفهی مسیح موعود، شکستن صلیب خواهد بود. پس در این صورت، چگونه میتواند از این موضوع اظهار بیاطلاعی کند؟ بنابراین ثابت میشود که حتی اگر به فرض حضرت مسیح به آسمان رفته باشد، مسیحی که دوباره میآید قطعاً فرد دیگری خواهد بود. حضرت عیسی ناصری احتمالاً در همان آسمان از دنیا رفته است، زیرا حضور انسان در آسمان به معنای مصونیت از مرگ نیست و طبق آموزههای قرآن، مرگ برای هر انسانی مقدر شده است.
حال به بررسی کلمه “توفی” میپردازیم که در این آیه آمده و مخالفان ما آن را به معنای به طور کامل برگرفتن و بالا بردن ترجمه میکنند. باید توجه داشت که طبق قواعد زبان عربی، هرگاه خداوند فاعل و انسان مفعول باشد، “توفی” فقط به معنای قبض روح است و معنای دیگری نمیتواند داشته باشد. این ادعای ماست و آمادهایم به هر شکل آن را اثبات کنیم. حضرت میرزا در این باره جایزه ارزشمندی تعیین کرده و بارها از مولویان مخالف خود دعوت کردند تا بیایند و حتی در یک مورد ثابت کنند که هرگاه خداوند فاعل باشد و انسان مفعول قرار گیرد، در آن صورت کلمه “توفی” معنای دیگری غیر از قبض روح داشته باشد. اما هیچکس نتوانست چنین نمونهای ارائه دهد. ما امروز نیز همان دعوت خود را تکرار میکنیم و منتظریم ببینیم آیا کسی به این دعوت ما پاسخ میدهد یا خیر؟ فرهنگ تاج العروس، که بزرگترین کتاب لغت عربی است، مینویسد: «تَوَفَّاهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ اِذَا قَبَضَ نَفْسَهُ» یعنی وقتی میگوییم «تَوَفَّاهُ اللهُ»، معنایش این است که خداوند متعال روح او را گرفت. همچنین نوشته شده: «تُوُفِّیَ فَلاَنٌ اِذَا مَاتَ» یعنی وقتی کسی میمیرد، میگویند «توفی فلان». پس این یک حقیقت قطعی است که معنای «تَوَفِّی» (هرگاه خداوند فاعل آن باشد و انسان مفعول) تنها گرفتن روح است. البته این واقعیت هم وجود دارد که در حالت خواب، چون تا حدی قبض روح صورت میگیرد، گاهی کلمه «توفی» در ارتباط با خوابیدن نیز به کار میرود. اما از آنجا که قبض روح در زمان خواب موقت و ناقص است، معنای واقعی و همیشگی کلمه «تَوَفِّی» وفات یافتن است. به همین دلیل در زبان عربی قاعدهای وجود دارد که هرگاه کلمه «تَوَفِّی» برای خوابیدن به کار میرود، همراه با قرینهای استفاده میشود تا مشخص شود این قبض روح، آن قبض روح دائمی نیست که هنگام مرگ رخ میدهد، بلکه منظور قبض روحی است که در خواب اتفاق میافتد. چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «هُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُم بِاللِّیْلِ» (انعام:۶۱) یعنی «او کسی است که در شب ارواح شما را قبض میکند.» در اینجا کلمه «تَوَفِّی» به قبض روح زمان خواب اشاره دارد، زیرا قرینه «شب» همراه آن ذکر شده است. اما برای قبض روح هنگام مرگ، کلمه «تَوَفِّی» به هیچ قرینهای نیاز ندارد. همچنین خداوند متعال میفرماید: «إِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ » (غافر: ۷۸) یعنی «ای پیامبر! برخی از وعدههای عذابی که به کافران دادهایم را در زمان حیات تو محقق میکنیم و تو خواهی دید، یا اینکه تو را وفات میدهیم و بعداً آن وعدهها را به انجام میرسانیم.» خداوند همچنین میفرماید: رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ «پروردگارا! به ما صبر و شکیبایی عطا کن و ما را در حالی که مسلمان و فرمانبردار تو هستیم، بمیران.» (سوره اعراف، آیه ۱۲۷) در این دو آیه، کلمه «توفی» به معنای مرگ و وفات به کار رفته و به همین دلیل نیازی به قرینه ندارد. امام ابن حزم نیز کلمه «توفی» را چنین تفسیر کرده که منظور از آن خوابیدن یا مردن است. او همچنین توضیح داده که درباره حضرت عیسی علیهالسلام، این کلمه به معنای خوابیدن نیست، بلکه باید آن را به معنای وفات یافتن در نظر گرفت. ( مراجعه کنید به کتاب المحلی جلد ۱ صفحه )
علاوه بر این، با دقت در آیه زیر مشخص میشود که کلمه «توفی» به معنای وفات یافتن به کار رفته است. حضرت عیسی علیه السلام میفرماید: «وَکُنتُ عَلَیهِم شَهِیدًا مَّا دُمتُ فِیهِم فَلَمَّا تَوَفَّیتَنِی . . .»یعنی: «من تا زمانی که در میان آنها بودم، مراقب و گواه بر آنها بودم. اما ای خدا، هنگامی که جان مرا گرفتی. . .» در این آیه، عبارت «مَادُمتُ فِیهِم» (تا زمانی که در میان آنها بودم) در مقابل «فَلَمَّا تَوَفَّیتَنِی» (هنگامی که جانم را گرفتی) قرار گرفته است. این نشان میدهد که «توفی» در اینجا به معنای وفات یافتن و جدا شدن کامل از پیروان است، نه خواب رفتن. اگر منظور از «توفی» خواب بود، با عبارت «تا زمانی که در میان آنها بودم» تناقض پیدا میکرد، زیرا خواب بخشی از زندگی است. اما در اینجا، «توفی» نقطه مقابل حضور در میان پیروان ذکر شده است. بنابراین، این آیه به روشنی نشان میدهد که حضرت عیسی علیه السلام پس از «توفی» برای همیشه از پیروانش جدا شده و در میان آنها نبوده است. این تأییدی است بر اینکه «توفی» در اینجا به معنای وفات یافتن است، نه صرفاً به خواب رفتن. پافشاری بیش از حد بر سر معنای کلمه “توفی” کاری غیرمنصفانه است. جالب اینجاست که وقتی این کلمه درباره شخص دیگری به کار میرود، معنای آن را وفات میگیرند. اما همین که درباره حضرت مسیح علیه السلام استفاده میشود، بلافاصله معنای آن را به آسمان بردن تفسیر میکنند. این نشان میدهد که در مورد حضرت عیسی علیه السلام تحت تأثیر عقاید مسیحیان قرار گرفته و از تقلید کورکورانه پیروی میشود.
نکته قابل توجه این است که همین عبارت “وَکُنتُ عَلَیهِم شَهِیدًا مَّا دُمتُ فِیهِم فَلَمَّا تَوَفَّیتَنِی” که حضرت مسیح علیه السلام به کار بردهاند و یا در روز قیامت به کار خواهند برد، پیامبر گرامی ما حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم نیز استفاده خواهند کرد. چنانکه در حدیثی از صحیح بخاری (جلد ۳، کتاب التفسیر) آمده است که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: “در روز قیامت، هنگامی که کنار حوض کوثر ایستادهام، ناگهان گروهی را خواهم دید که فرشتگان آنها را با خشونت میکشند. من با دیدن آنها فریاد خواهم زد: ‘اُصَیحابی اُصَیحابی’ (یعنی اینها یاران من هستند). در پاسخ به من گفته خواهد شد: انک لا تدری ما احدثوابعدک انهم لم یزالوا مرتدّین علٰی اعقابهم یعنی تو نمیدانی که اینها پس از تو چه کارهایی انجام دادند. آنها پس از تو همواره به عقب برگشتند و مرتد شدند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرمایند: «آنگاه من همان سخنی را خواهم گفت که بنده صالح خدا، عیسی پسر مریم گفت: تا زمانی که در میان آنها بودم، بر آنها گواه بودم؛ اما هنگامی که مرا وفات دادی پس از آن تو مراقب آنها بودی» از این حدیث دو نکته را میتوان استنباط کرد: اول اینکه همانطور که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از گمراه شدن امتشان پس از رحلتشان بیاطلاع خواهند بود، حضرت مسیح علیه السلام نیز چنین خواهد بود. دوم اینکه معنای «توفی» در اینجا به آسمان بردن یا به خواب بردن نیست، بلکه به معنای وفات و درگذشتن است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با به کار بردن این کلمه برای خودشان، معنای آن را مشخص کردهاند. به همین دلیل، امام بخاری این حدیث را در کتاب التفسیر صحیح بخاری آورده است.
پس از اینکه از قرآن کریم ثابت شد حضرت مسیح علیه السلام وفات کرده است، اکنون باید دید احادیث در این باره چه میگویند: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرمایند: ان عیسی ابن مریم عاش عشرین و مائة سنة «حضرت عیسی پسر مریم صد و بیست سال زندگی کرد.» (روایت طبرانی و کنزالعمال از حضرت فاطمه)
این حدیث به روشنی از درگذشت حضرت مسیح علیه السلام خبر میدهد. در جایی دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم میفرمایند: لو کان موسی و عیسی حیین لما وسعهما الا اتباعی یعنی «اگر موسی و عیسی در این زمان زنده بودند، چارهای جز پیروی از من نداشتند.» (ابن کثیر، جلد ۲، صفحه ۲۴۶) سبحان الله! دربارۀ وفات حضرت مسیح علیه السلام چه صراحتی بالاتر از این حدیث میتواند باشد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با صراحت فرمودند اگر حضرت عیسی علیه السلام در این زمان زنده میبود، راهی جز پیروی از ایشان نداشت. همچنین در جای دیگر، مدت زندگی ایشان را بیان فرمودند که قرنها از آن گذشته است. دلیل واضح دیگری در مورد وفات حضرت عیسی علیه السلام این نیز است که در شب معراج، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ایشان را در میان پیامبران درگذشته مشاهده کردند.
با توجه به تمام این دلایل که از قرآن و احادیث ارائه شد، این موضوع به روشنی آشکار میشود که حضرت مسیح علیه السلام مانند سایر انسانها از دنیا رفتهاند. حتی اگر به فرض آیه یا حدیثی وجود داشته باشد که به زعم مخالفان ما به زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام اشاره کند، باز هم وظیفه داریم طبق اصول قرآنی، این آیات و احادیث را به گونهای تفسیر نکنیم که با آیات صریح و محکمات و احادیث معتبر در تضاد باشد. بلکه باید متشابهات را در پرتو محکمات قرآن معنا کنیم. اگر چنین نکنیم، خدای ناکرده گویی پذیرفتهایم که در کلام خداوند تناقض وجود دارد. پس باید به این موضوع بسیار دقت کرد. وجود آیات و احادیث صریحی که بدون نیاز به تأویل از وفات حضرت مسیح علیه السلام خبر میدهند، ایجاب میکند که سایر آیات و احادیث را در پرتو آنها تفسیر کنیم. اما به لطف خدا، نیازی به این کار نداریم؛ زیرا در قرآن کریم هیچ آیهای وجود ندارد که به زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام اشاره کند. اگر چنین آیهای وجود دارد، آن را به ما نشان دهید. اما چنین نیست. تمام قرآن کریم را مطالعه کنید؛ هیچ آیهای* نخواهید یافت که در آن حضرت مسیح علیه السلام به صورت زنده ذکر شده باشد. همچنین هیچ حدیث صحیحی وجود ندارد که در آن از زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام سخن گفته شده باشد. برعکس، بسیاری از احادیث وجود دارد که به روشنی به وفات حضرت مسیح علیه السلام اشاره میکنند.
*مخالفان این دیدگاه به آیاتی مانند “وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ” (نساء: ۱۶۰) و آیه دیگر: “وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ” (زخرف: ۶۲) برای اثبات زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام استناد میکنند. اما اگر کسی با دقت به سیاق و زمینه این آیات توجه کند، درمییابد که هیچ ارتباطی با زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام ندارند. در آیه قبلی تنها به این امر اشاره شده که همه اهل کتاب پیش از مرگشان باور خواهند کرد که حضرت مسیح کشته شده است. زیرا در آیه پیشین به این پندار آنها اشاره شده است، آنجا که خداوند میفرماید: وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ “و گفته آنها که ما مسیح را کشتیم”. آری، پس از مرگ حقیقت برای آنها آشکار خواهد شد. دلیل دیگر برای این دیدگاه این است که عبارت “قَبۡلَ مَوتِهِ” (پیش از مرگش) در جای دیگر به صورت جمع “قَبۡلَ مَوْتِهِمْ” (پیش از مرگشان) آمده است (به تفسیر ابن جریر، جلد ۶ مراجعه شود). این نشان میدهد که در اینجا مرگ حضرت مسیح منظور نیست بلکه به مرگ خود اهل کتاب اشاره شده است. آیه بعدی نیز ارتباطی با زنده بودن حضرت مسیح علیه السلام ندارد. زیرا در آن یا به صورت استعاری به ظهور مجدد حضرت مسیح اشاره شده است که یکی از علایم مسلّم قیامت است و یا اینکه وجود حضرت مسیح ناصری به سبب بیپدر بودن به عنوان دلیل بر قیامت عنوان شده است. چنانکه در بخشی از آیه بعد با عبارت “فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا” (پس در آن تردید نکنید) به این موضوع اشاره شده است. بنابراین، هیچ یک از این دو آیه زنده بودن حضرت عیسی علیه السلام را ثابت نمیکند.
